ჯოზეფ ჰელერის „ხაფანგი-22“ — გადარჩენის უფლება შეშლილ სამყაროში

შესავალი

ადამიანს ომში წასვლა არ სურს, რადგან სიკვდილის ეშინია. ეს შიში გონიერების ნიშანია. მაგრამ თუ გონიერია, სამხედრო დავალებების შესრულებაც შეუძლია და ბრძოლა უნდა განაგრძოს. გათავისუფლებას მხოლოდ შეშლილი იმსახურებს; როგორც კი თავად მოითხოვს გათავისუფლებას, ამით დაამტკიცებს, რომ საღად აზროვნებს.

სწორედ ამ მოჯადოებულ წრეზეა აგებული ჯოზეფ ჰელერის „ხაფანგი-22“ — Catch-22, მეოცე საუკუნის ამერიკული ლიტერატურის ერთ-ერთი გამორჩეული ომის საწინააღმდეგო რომანი. 1961 წელს გამოქვეყნებულ ნაწარმოებში სატირა, შავი იუმორი და ტრაგედია ერთმანეთს ენაცვლება. ჰელერთან სიცილი ხშირად მაშინ წყდება, როდესაც მკითხველი ხვდება: ის, რაც თავდაპირველად სასაცილო გაუგებრობა ეგონა, სინამდვილეში ადამიანის სიცოცხლეს ემუქრება.

რომანის მოქმედება მეორე მსოფლიო ომის დროს ვითარდება, თუმცა იგი ომისშემდგომი ეპოქის შიშსა და უნდობლობასაც გამოხატავს. ჰელერის სამიზნე მხოლოდ სამხედრო წესრიგი არ არის. მწერალი ამხელს ნებისმიერ დაწესებულებას, სადაც თანამდებობა პასუხისმგებლობას ანაცვლებს, ანგარება საერთო კეთილდღეობად საღდება, ხოლო დადგენილი წესი ადამიანის არსებობაზე მნიშვნელოვანი ხდება.

ნაწარმოების მხატვრულ თავისებურებას თხრობის უჩვეულო აგებულებაც განსაზღვრავს: მოვლენები დროის თანმიმდევრობით არ ვითარდება. ავტორი წარსულს უბრუნდება, ერთსა და იმავე შემთხვევას სხვადასხვა მხრიდან გვიჩვენებს და მის სრულ მნიშვნელობას თანდათან გვიმხელს. ამგვარად, თავდაპირველი ქაოსიდან ნელ-ნელა გამოიკვეთება შიშისა და ძალადობის მკაცრად მოწესრიგებული სამყარო.

შინაარსი — სიუჟეტის მიმოხილვა

მეორე მსოფლიო ომის მიწურულს იტალიის მახლობლად, კუნძულ პიანოზაზე, ამერიკული საავიაციო ნაწილია განლაგებული. აქ მსახურობს კაპიტანი იოსარიანი — ბომბდამშენის ეკიპაჟის წევრი, რომელსაც ბომბების დამიზნება და ჩამოყრა ევალება. მისთვის მთავარი მიზანი ცოცხლად გადარჩენაა.

იოსარიანის შიში უსაფუძვლო არ არის: თანამებრძოლები იღუპებიან, ხოლო შინ დაბრუნების შესაძლებლობა სულ უფრო შორეული ხდება. პოლკოვნიკი კეტკარტი ზემდგომთა კეთილგანწყობის მოსაპოვებლად განუწყვეტლივ ზრდის სავალდებულო საბრძოლო გაფრენების რაოდენობას. როგორც კი სამხედროები დაწესებულ ზღვარს მიუახლოვდებიან, მოთხოვნა ისევ იცვლება.

იოსარიანი თავის დაღწევას ცდილობს: თავს ავადმყოფად აჩვენებს, საავადმყოფოს აფარებს თავს და ექიმს დახმარებას სთხოვს. სწორედ ექიმი დანიკა უხსნის წესს, რომელსაც „ხაფანგი-22“ ეწოდება: ფსიქიკურად შეურაცხადი სამხედრო სახიფათო დავალებებისგან შეიძლება გაათავისუფლონ, მაგრამ ამის მოთხოვნა საკუთარი სიცოცხლის გონივრულ შეფასებად ითვლება და გათავისუფლების საფუძველს აუქმებს. წესი გამოსავალს თითქოს უშვებს, შემდეგ კი მის გამოყენებას შეუძლებელს ხდის.

ამასობაში სამხედრო ნაწილის ცხოვრება სულ უფრო შემზარავ სახეს იღებს. მაილო მაინდერბინდერი მომარაგებას უზარმაზარ სავაჭრო საქმიანობად აქცევს და მოგების მისაღებად მტერთან გარიგებასაც არ ერიდება. მეთაურებს საკუთარი სახელი და დაწინაურება უფრო ადარდებთ, ვიდრე დაქვემდებარებულთა ბედი. ოფიციალურ საბუთებს კი ისეთი ძალა ენიჭება, რომ ცოცხალი ადამიანის არსებობაც შეიძლება უარყონ.

იოსარიანის მეხსიერებაში განსაკუთრებული სიმძაფრით რჩება ახალგაზრდა სნოუდენის სიკვდილი. ავტორი ამ შემთხვევას რამდენჯერმე უბრუნდება და მის შემაძრწუნებელ გარემოებებს თანდათან ამჟღავნებს. სნოუდენის დაღუპვა რომანის ემოციური საყრდენია: აქ საბრძოლო დიდების შესახებ სიტყვები ადამიანის სხეულის დაუცველობას ეჯახება.

ბოლოს იოსარიანს გარიგებას სთავაზობენ: შინ გაუშვებენ, თუ მეთაურებს მხარს დაუჭერს და მათ ღირსეულ ხელმძღვანელებად წარმოაჩენს. თანხმობით საკუთარ თავს იხსნიდა, მაგრამ თანამებრძოლებს იმავე საფრთხეში დატოვებდა. იგი ამ გამოსავალს უარყოფს. როდესაც შეიტყობს, რომ მისმა მეგობარმა ორმა გაქცევა შეძლო და შვედეთს მიაღწია, თავადაც გაქცევას გადაწყვეტს.

დასასრული მის უსაფრთხოებას არ გვიდასტურებს. სამაგიეროდ, გვიჩვენებს გადაწყვეტილებას, რომლითაც იოსარიანი თავს მოხვეულ არჩევანს არღვევს: მას აღარ სურს მონაწილეობდეს წესრიგში, რომელიც გადარჩენის სანაცვლოდ უსამართლობის გამართლებას სთხოვს.

მთავარი პერსონაჟები და მათი დახასიათება

1. კაპიტანი იოსარიანი — რომანის მთავარი გმირი, რომლის გადარჩენის სურვილიც თავდაპირველად შეიძლება მხოლოდ პირად შიშად მოგვეჩვენოს. თანდათან ირკვევა, რომ მას სხვათა სიცოცხლეც აწუხებს. მისი დაუმორჩილებლობა იმ გარემოს წინააღმდეგაა მიმართული, სადაც ადამიანების უსარგებლო დაღუპვას მოვალეობის სახელით ამართლებენ.
2. პოლკოვნიკი კეტკარტი — პატივმოყვარე მეთაური, რომელიც სამხედროების სიცოცხლეს საკუთარი დაწინაურებისთვის სწირავს. ზემდგომთა მოწონებაზე დამოკიდებულება მას სასტიკსა და ამავე დროს სასაცილოდ დაურწმუნებელ ადამიანად აქცევს.
3. პოლკოვნიკი კორნი — კეტკარტის გამჭრიახი და ცინიკური თანამოაზრე. კარგად ესმის, როგორ დაიცვას ხელმძღვანელობის ინტერესები და ზნეობრივად მიუღებელი საქციელი ხელსაყრელ გარიგებად წარმოაჩინოს.
4. ექიმი დანიკა — სამხედრო ექიმი, რომელიც იოსარიანს „ხაფანგი-22“-ის არსს უხსნის. საკუთარი საზრუნავით შეპყრობილი, იგი დახმარების გაწევას ხშირად წესების განმარტებით ანაცვლებს.
5. მაილო მაინდერბინდერი — მომარაგებაზე პასუხისმგებელი ოფიცერი და მოხერხებული საქმოსანი. მისი აზრით, მოგება ყველაფერს ამართლებს. საერთო სარგებლის დაპირებით იგი პირად ანგარებას ნიღბავს და ვაჭრობას ადამიანურ ვალდებულებებზე მაღლა აყენებს.
6. ორი — იოსარიანის კარვის მეზობელი, მარჯვე და უცნაური კაცი. მისი ქცევა სხვებს ხშირად უგუნურებად ეჩვენებათ, თუმცა საბოლოოდ სწორედ იგი აღმოჩნდება ყველაზე წინდახედული: გულუბრყვილო გარეგნობის მიღმა გაქცევის გააზრებული გეგმა იმალება.
7. სამხედრო მოძღვარი ტაპმანი — მორიდებული და კეთილსინდისიერი ადამიანი, რომელიც უსამართლობის წინაშე საკუთარ რწმენასა და მოვალეობაზე ფიქრს იწყებს. მისი ზნეობრივი ძალა ხმამაღალ ქადაგებაში კი არა, სხვისი ტკივილის დანახვაში ვლინდება.
8. მაიორი მეიჯორ მეიჯორ მეიჯორი — კაცი, რომლის წოდება, სახელი და გვარი ერთსა და იმავე სიტყვას იმეორებს. მას ადამიანებთან ურთიერთობა აშინებს და საკუთარი თანამდებობის მიღმა დამალვას ცდილობს. მისი სახე თანამდებობრივ წესრიგსა და ადამიანის ნამდვილ შესაძლებლობებს შორის შეუსაბამობას წარმოაჩენს.
9. ნეიტლი — შეძლებული ოჯახის ახალგაზრდა სამხედრო, რომელსაც იტალიელი მეძავი უყვარდება. გულუბრყვილობა და გულწრფელი ერთგულება მას რომანის ანგარებიან სამყაროში განსაკუთრებით დაუცველს ხდის.
10. სნოუდენი — ახალგაზრდა სამხედრო, რომლის დაღუპვაც იოსარიანზე წარუშლელ კვალს ტოვებს. იგი თხრობაში მცირე ადგილს იკავებს, მაგრამ მისი სიკვდილი მთელი რომანის ზნეობრივ და ემოციურ შინაარსს განსაზღვრავს.

საინტერესო ფაქტები

1. ჰელერი თავად მონაწილეობდა სამოც საბრძოლო გაფრენაში

მეორე მსოფლიო ომის დროს ჰელერი ბომბდამშენ B-25-ზე მსახურობდა და სამოცი საბრძოლო გაფრენა შეასრულა. ამიტომ ეკიპაჟის შიში, საფრთხის მოლოდინი და სამხედრო ყოფის წინააღმდეგობები მისთვის უშუალო გამოცდილება იყო. მიუხედავად ამისა, „ხაფანგი-22“ მოგონებების კრებული არ არის: მწერალმა პირადი გამოცდილება გაცილებით ფართო სატირულ სურათად გარდაქმნა.

2. რომანს თავდაპირველად „ხაფანგი-18“ ერქვა

1955 წელს პირველი თავი კრებულში New World Writing სწორედ Catch-18-ის სახელწოდებით გამოქვეყნდა. სათაური შეიცვალა მას შემდეგ, რაც ცნობილი გახდა ლეონ იურისის რომანის, Mila 18-ის, გამოცემის შესახებ: გამომცემლებს ორი წიგნის ერთმანეთში არევა არ სურდათ. ამგვარად, რიცხვი, რომელიც დღეს ნაწარმოებისგან განუყოფელია, თავიდან სულ სხვა იყო.

3. სათაური ყოველდღიურ მეტყველებაში დამკვიდრდა

ინგლისურში catch-22 ისეთ გამოუვალ მდგომარეობას აღნიშნავს, როდესაც სასურველი შედეგის მისაღწევად საჭიროა პირობა, რომლის შესრულებასაც თავად არსებული წესები გამორიცხავს. მაგალითად, ადამიანს სამსახურში გამოცდილების გარეშე არ იღებენ, გამოცდილებას კი სამსახურის გარეშე ვერ იძენს. ჰელერის მიერ გამოგონილი სახელწოდება წიგნის ფარგლებს გასცდა და საყოველთაოდ გასაგებ გამოთქმად იქცა.

4. წიგნის წარმატება თავიდანვე ერთსულოვანი არ ყოფილა

გამოცემისას რომანს ყველა აღფრთოვანებით არ შეხვედრია. მის უჩვეულო აგებულებასა და სასტიკ იუმორს ზოგი მკითხველი და კრიტიკოსი გაუგებრობად ან ნაკლად მიიჩნევდა. წიგნის გავრცელებაში დიდი წვლილი შეიტანა მკითხველთა პირადმა რეკომენდაციებმა; დიდ ბრიტანეთში მოპოვებულმა სწრაფმა წარმატებამ კი მის საერთაშორისო აღიარებას შეუწყო ხელი.

5. ოცდაცამეტი წლის შემდეგ ჰელერი ამ პერსონაჟებს დაუბრუნდა

1994 წელს გამოქვეყნდა „ხაფანგი-22“-ის გაგრძელება — Closing Time. მასში იოსარიანი, მაილო და სამხედრო მოძღვარი უკვე ხანდაზმულები არიან. ომი წარსულში დარჩა, მაგრამ ადამიანის დაუცველობა არსად გამქრალა: ამჯერად ისინი სიბერეს, სიკვდილის მოახლოებასა და ომისშემდგომი საზოგადოების წინააღმდეგობებს უპირისპირდებიან.