ჰენრი პერსელი — ინგლისური ბაროკოს ხმა
შესავალი
ჰენრი პერსელის მუსიკაში სამეფო დღესასწაულის ბრწყინვალებას, თეატრის ხალისსა და ადამიანის პირად ტკივილს თანაბარი დამაჯერებლობით შეუძლია აჟღერდეს. მას განსაკუთრებით კარგად ესმოდა სიტყვისა და მელოდიის ურთიერთობა: ინგლისური მეტყველების ბუნებრივ რიტმს მუსიკად გარდაქმნიდა ისე, რომ ტექსტის აზრი და განცდა უფრო მკაფიო ხდებოდა.
ჰენრი პერსელი (დაახლოებით 1659–1695) ინგლისელი კომპოზიტორი და ორგანისტი იყო, ბაროკოს ეპოქის ერთ-ერთი გამორჩეული შემოქმედი. იგი მოღვაწეობდა მონარქიის აღდგენის შემდგომ ინგლისში, როდესაც სამეფო კარისა და თეატრების მუსიკალური ცხოვრება ახალ ძალას იკრებდა. მის მემკვიდრეობაში საეკლესიო საგალობლები, საზეიმო ოდები, საკრავიერი ნაწარმოებები, სიმღერები და თეატრალური მუსიკა ერთიანდება. ENO
ბიოგრაფია
ბავშვობა მუსიკოსების გარემოცვაში
პერსელი, სავარაუდოდ, 1659 წელს, ლონდონის ვესტმინსტერის უბანში დაიბადა. დაბადების ზუსტი თარიღი ცნობილი არ არის. მისი ოჯახი სამეფო კაპელასა და ვესტმინსტერის სააბატოს მუსიკალურ ცხოვრებასთან იყო დაკავშირებული, ამიტომ პროფესიონალი მუსიკოსების გარემოცვაში იზრდებოდა.
ბავშვობაში იგი სამეფო კაპელის გუნდში მღეროდა. აქ მიღებულმა განათლებამ მისი შემოქმედების საფუძველი შექმნა: საეკლესიო მრავალხმიანობა, ხმის ფლობა და ტექსტთან მუშაობა მისთვის ადრეული ასაკიდან ყოველდღიური გამოცდილება იყო. მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა კომპოზიტორმა და ორგანისტმა ჯონ ბლოუმაც.
ახალგაზრდა ორგანისტის წარმატება
პერსელის ნიჭი ადრევე აღიარეს. 1677 წელს იგი სამეფო სიმებიანი ანსამბლის კომპოზიტორად დანიშნეს, 1679 წელს კი ვესტმინსტერის სააბატოს ორგანისტი გახდა. დაახლოებით ოცი წლის მუსიკოსისთვის ეს გამორჩეული პატივი და დიდი პასუხისმგებლობა იყო.
1682 წელს პერსელმა სამეფო კაპელის ორგანისტის თანამდებობაც მიიღო. ორივე სამსახურს ერთდროულად ასრულებდა და ქმნიდა მუსიკას ღვთისმსახურებისთვის, სამეფო დღესასწაულებისა და სახელმწიფო ცერემონიებისთვის.
ეკლესიიდან თეატრამდე
სასულიერო მუსიკასთან ერთად პერსელი სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობდა სცენას. მის დროს ინგლისურ თეატრში პოპულარული იყო წარმოდგენები, რომლებშიც სასაუბრო ეპიზოდებს სიმღერები, ცეკვები და სანახაობრივი მუსიკალური სცენები ენაცვლებოდა.
ამ ჟანრს დღეს ხშირად „ნახევაროპერას“ უწოდებენ. სახელწოდება დაუმთავრებელ ოპერას არ გულისხმობს: ეს დამოუკიდებელი თეატრალური ფორმა იყო. პერსელის „მეფე არტური“ და „ფერიების დედოფალი“ სწორედ ამ ტრადიციას მიეკუთვნება, ხოლო „დიდონა და ენეასი“ თავიდან ბოლომდე ნამღერი ოპერაა.
ოჯახი და ნაადრევი გარდაცვალება
პერსელი ფრენსის პიტერსზე იყო დაქორწინებული. მათ ექვსი შვილი შეეძინათ, თუმცა ოთხი ბავშვობაში გარდაიცვალა. მამის გარდაცვალებას ქალიშვილი ფრენსისი და ვაჟი ედუარდი მოესწრნენ; ედუარდიც მოგვიანებით ორგანისტი გახდა.
პერსელი 1695 წლის 21 ნოემბერს, დაახლოებით ოცდათექვსმეტი წლის ასაკში გარდაიცვალა. მისი სიკვდილის ზუსტი მიზეზი დადგენილი არ არის. კომპოზიტორი ვესტმინსტერის სააბატოში დაკრძალეს, იმ ადგილას, სადაც მაშინ ორგანი იდგა.
გამორჩეული ნაწარმოებები
„დიდონა და ენეასი“ — Dido and Aeneas
პერსელის ყველაზე ცნობილი ოპერა კართაგენის დედოფლისა და ტროელი გმირის ტრაგიკულ სიყვარულზე მოგვითხრობს. ნაწარმოები განსაკუთრებით გამოირჩევა დრამატული სიმჭიდროვით: მოკლე დროში სიყვარულის დაბადებიდან განშორებასა და სიკვდილამდე მივყავართ. მისი ემოციური მწვერვალია დიდონას უკანასკნელი არია — „როდესაც მიწას მიმაბარებენ“, რომელიც „დიდონას გოდების“ სახელითაცაა ცნობილი. ოპერის შექმნის ზუსტი დრო სადავოა; 1689 წელს ის ჩელსის ქალთა სკოლაში შესრულდა.
„მეფე არტური“ — King Arthur (1691)
ჯონ დრაიდენის ტექსტზე შექმნილი ნახევაროპერა ბრიტონებისა და საქსების დაპირისპირებას სიყვარულისა და ჯადოსნობის ამბავს უთავსებს. განსაკუთრებით ცნობილია ყინვის სცენა: წყვეტილი, მთრთოლვარე მუსიკა სიცივისგან გათოშილი არსების გაღვიძებას წარმოსახავს. სხვა განწყობა აქვს სიმღერას „უმშვენიერესი კუნძული“, რომელიც თავისი ნათელი მელოდიით გამოირჩევა.
„ფერიების დედოფალი“ — The Fairy Queen (1692)
შექსპირის „ზაფხულის ღამის სიზმრის“ გადამუშავებულ სცენურ ვერსიაზე შექმნილი ნაწარმოები. მუსიკალური ეპიზოდები პიესის სიუჟეტს ყოველთვის პირდაპირ არ მიჰყვება: ისინი ძილის, ღამის, სიყვარულისა და ბუნების ცვლილებების დამოუკიდებელ სანახაობებს ქმნის. პერსელის მუსიკაში იუმორი, სინაზე და საზეიმო ბრწყინვალება ერთმანეთს ენაცვლება.
„გიხაროდენ, ნათელო სესილია“ — Hail! Bright Cecilia (1692)
მუსიკის მფარველად მიჩნეული წმინდა სესილიას დღისადმი მიძღვნილი ოდა სოლისტების, გუნდისა და ორკესტრისთვის. ნაწარმოები მუსიკის ძალას განადიდებს და სხვადასხვა ხმისა თუ საკრავის გამომსახველ შესაძლებლობებს წარმოაჩენს.
„მოდით, ხელოვნების შვილებო“ — Come Ye Sons of Art (1694)
დედოფალ მერი II-ის დაბადების დღის აღსანიშნავად შექმნილი ოდა. მხიარული რიტმი, საზეიმო საყვირები და მოქნილი ვოკალური მელოდიები სამეფო მისალოცს ცოცხალ, ხალისიან მუსიკად აქცევს.
დედოფალ მერის დაკრძალვის მუსიკა — Music for the Funeral of Queen Mary (1695)
მერი II-ის დაკრძალვისთვის შექმნილი მუსიკა პერსელის შემოქმედების საზეიმო სიმკაცრეს გვიჩვენებს. შეკავებული ჟღერადობა და ღრმა სევდა აქ ზედმეტი გარეგნული ეფექტების გარეშე გადმოსცემს გლოვის სიმძიმეს.
მუსიკა პიესისთვის „აბდელაზერი“ — Abdelazer (1695)
აფრა ბენის ტრაგედიისთვის დაწერილი საკრავიერი მუსიკა. განსაკუთრებით ცნობილია რონდო — მკაფიო, დასამახსოვრებელი თემით, რომელმაც საუკუნეების შემდეგ ბენჯამინ ბრიტენის შემოქმედებაში ახალი სიცოცხლე შეიძინა.
საინტერესო ფაქტები
- „ბრიტანელ ორფეოსს“ უწოდებდნენ. პერსელის სახელთან დაკავშირებული ეს მეტსახელი მის მუსიკალურ გამომსახველობას უსვამს ხაზს. მისი გარდაცვალების შემდეგ სიმღერების მნიშვნელოვანი კრებულიც „Orpheus Britannicus“-ის სახელით გამოიცა, ორ წიგნად — 1698 და 1702 წლებში.
- მისი ყველაზე ცნობილი ოპერის ადრეული შესრულება ქალთა სკოლას უკავშირდება. „დიდონა და ენეასი“ 1689 წელს ქორეოგრაფ ჯოზაიას პრისტის ჩელსის სკოლაში დადგეს. თუმცა ეს თავისთავად არ ამტკიცებს, რომ ოპერა თავდაპირველად სწორედ ამ სკოლისთვის დაიწერა.
- იმავე წელს დედოფალსა და თავად კომპოზიტორს მისი მუსიკით გამოეთხოვნენ. 1695 წელს მერი II-ის დაკრძალვისთვის შექმნილი მუსიკა რამდენიმე თვის შემდეგ პერსელის დაკრძალვაზეც შესრულდა.
- მისი მემორიალური წარწერა მუსიკალური ქებაა. ვესტმინსტერის სააბატოში პერსელის ხსოვნისადმი მიძღვნილი წარწერა ამბობს, რომ იგი წავიდა იმ ნეტარ ადგილას, სადაც მის ჰარმონიას შეიძლება რაიმემ აჯობოს.
- მისმა მელოდიამ თაობებს ორკესტრი გააცნო. ბენჯამინ ბრიტენმა „აბდელაზერის“ რონდოს თემა გამოიყენა ნაწარმოებში „ახალგაზრდის გზამკვლევი ორკესტრში“. ვარიაციების საშუალებით მსმენელი სხვადასხვა საკრავის ჟღერადობას ეცნობა.
- მისმა სამგლოვიარო მუსიკამ კინოშიც გაიჟღერა. დედოფალ მერის დაკრძალვის მუსიკის ელექტრონული გადამუშავება სტენლი კუბრიკის ფილმში „მექანიკური ფორთოხალი“ გამოიყენეს. XVII საუკუნის საზეიმო მუსიკამ ამ სრულიად განსხვავებულ გარემოში შემაშფოთებელი ჟღერადობა შეიძინა.
მემკვიდრეობა
პერსელის მთავარი მიღწევა ინგლისური სიტყვის მუსიკალური შესაძლებლობების წარმოჩენა იყო. მის ნაწარმოებებში ტექსტის ბუნებრივი მახვილი, საუბრის რიტმი და მელოდია ერთმანეთს ისე ერწყმის, რომ მსმენელს განცდის უშუალობა არ ეკარგება.
მისი შემოქმედება მნიშვნელოვანი საყრდენი გახდა შემდგომი ინგლისელი კომპოზიტორებისთვის, განსაკუთრებით — ბენჯამინ ბრიტენისთვის. პერსელის მუსიკა ეკლესიებში, საოპერო სცენებსა და საკონცერტო დარბაზებში სრულდება; მისი მელოდიები კინოსა და ახალ მუსიკალურ გადამუშავებებშიც აგრძელებს სიცოცხლეს.
ამ ხანმოკლე ცხოვრებაში შექმნილი ნაწარმოებების მრავალფეროვნება გასაოცარია. პერსელს შეეძლო ერთნაირი ოსტატობით გადმოეცა დედოფლის ზეიმი, თეატრალური ხუმრობა და მიტოვებული ადამიანის გლოვა. სწორედ ეს ადამიანური უშუალობა აახლოებს მის მუსიკას დღევანდელ მსმენელთან.