დანტეს „ღვთაებრივი კომედია“ — გზა ბნელი ტყიდან ვარსკვლავებამდე
შესავალი
ცხოვრების შუაგზაზე ადამიანი ბნელ ტყეში იკარგება. აღარ ახსოვს, როგორ ასცდა სწორ გზას, უკან დაბრუნება კი ისევე აშინებს, როგორც წინ წასვლა. ამ უბრალო და ამავე დროს მრავლისმთქმელი სურათით იწყება დანტე ალიგიერის „ღვთაებრივი კომედია“ — პოემა, რომელშიც ერთი ადამიანის დაბნეულობა მთელი კაცობრიობის სულიერი მდგომარეობის გამოხატულებად იქცევა.
დანტე ნაწარმოებზე XIV საუკუნის დასაწყისიდან სიცოცხლის უკანასკნელ წლებამდე მუშაობდა. პოემა უმთავრესად ფლორენციიდან მისი განდევნის შემდეგ შეიქმნა. სამშობლოს დაკარგვის ტკივილი, პოლიტიკური დაპირისპირებები და სამართლიანობის ძიება მის რელიგიურ და ფილოსოფიურ შინაარსს პირად სიმძაფრეს ანიჭებს.
ჟანრობრივად „ღვთაებრივი კომედია“ ეპიკური და ალეგორიული პოემაა: მასში აღწერილი მოგზაურობა ერთდროულად საიქიოს მონახულებაც არის და ადამიანის შინაგანი გარდაქმნაც. ნაწარმოები სამ ნაწილად იყოფა — „ჯოჯოხეთი“, „სალხინებელი“ და „სამოთხე“. ეს თანმიმდევრობა ცოდვის შეცნობიდან მონანიებამდე, შემდეგ კი სულიერ სრულყოფამდე მიმავალ გზას გამოხატავს.
„ღვთაებრივ კომედიაში“ შუა საუკუნეების ქრისტიანული მსოფლმხედველობა ანტიკურ კულტურას, პირად მოგონებებსა და პოლიტიკური ცხოვრების მწვავე შეფასებას ერწყმის. მის სამყაროში მითოლოგიური გმირები დანტეს თანამედროვეთა გვერდით დგანან; მეფეებსა და პაპებს ისეთივე ზნეობრივი საზომით განსჯიან, როგორითაც უბრალო ადამიანებს. პოემის სიდიადეც ამ ფართო ხედვასა და ცალკეული ადამიანის ხმის შენარჩუნებაშია: უზარმაზარი სამყაროს მიღმა მკითხველს კონკრეტული ტკივილი, სიყვარული და სინანული ესმის.
შინაარსი — სიუჟეტის მიმოხილვა
„ჯოჯოხეთი“ — ბოროტების შეცნობა
პოემის მოქმედება 1300 წელს ვითარდება. ოცდათხუთმეტი წლის დანტე ბნელ ტყეში აღმოჩნდება და მზით განათებული ბორცვისკენ მიიწევს, მაგრამ გზას სამი მხეცი უღობავს: ჯიქი, ლომი და ძუ მგელი. მათი სიმბოლური მნიშვნელობა სხვადასხვაგვარად განიმარტება, თუმცა სამივე იმ ძალებს განასახიერებს, რომლებიც ადამიანს ხსნისკენ სვლაში უშლის ხელს.
დანტეს რომაელი პოეტი ვერგილიუსი ევლინება. მის გადასარჩენად იგი ბეატრიჩემ გამოგზავნა — ქალმა, რომელიც დანტეს უყვარდა და რომელიც პოემაში ზეციური შემწეობის მომტანად გვევლინება. ვერგილიუსი დანტეს აუწყებს, რომ სასურველ სიმაღლემდე პირდაპირ ვერ ავა: ჯერ ჯოჯოხეთის გავლა მოუწევს.
მოგზაურები ჯოჯოხეთის ცხრა წრეს გაივლიან. აქ სასჯელი ადამიანის ცოდვას შეესაბამება — ზოგჯერ იმეორებს მის არსს, ზოგჯერ კი საპირისპირო მდგომარეობაში აყენებს დამნაშავეს. მაგალითად, ვნებას აყოლილ სულებს ქარბორბალა განუწყვეტლივ ატრიალებს, როგორც სიცოცხლეში ატრიალებდა დაუმორჩილებელი სურვილი.
დანტე ხვდება შეყვარებულებს, მმართველებს, მოღალატეებსა და ცრუ მრჩევლებს. მათი ამბები ხან თანაგრძნობას აღუძრავს, ხან შიშს, ხანაც აღშფოთებას. ამიტომ მოგზაურობა მხოლოდ ცოდვილთა დასჯის ხილვა არ არის: იგი საკუთარი განსჯის უნარის გამოცდაცაა.
ჯოჯოხეთის ფსკერზე მოგზაურებს ცეცხლის ნაცვლად ყინული ხვდებათ. გაყინულ ტბაში მოღალატეები არიან ჩამწყვდეული, ცენტრში კი თავად ლუციფერია გაჭედილი. მისი ფრთების მოძრაობა სიცივეს აძლიერებს და იმავე ტყვეობას განამტკიცებს, რომელშიც თვითონ იმყოფება. ბოროტება აქ უძლეველ ძალად კი არ წარმოჩნდება, არამედ სიყვარულისგან მოწყვეტილ, საკუთარ თავში გამომწყვდეულ არსებობად.
„სალხინებელი“ — განწმენდის შესაძლებლობა
ჯოჯოხეთიდან გამოსული დანტე და ვერგილიუსი სალხინებლის მთასთან მიდიან. ჯოჯოხეთისგან განსხვავებით, აქ ტანჯვას დასასრული აქვს: სულები გადარჩენილნი არიან, თუმცა სამოთხისთვის მოსამზადებლად განწმენდა სჭირდებათ.
მთის შვიდ საფეხურზე შვიდი ძირითადი ცოდვისგან თავისუფლდებიან. აღმასვლა მძიმეა, მაგრამ უიმედო აღარ არის. სულებს ერთმანეთის დახმარება, ლოცვა და უკეთესობის მოლოდინი აერთიანებს. თუ ჯოჯოხეთში ადამიანი საკუთარ არჩევანში სამუდამოდ იკეტება, სალხინებელში მას შეცვლის უნარი უბრუნდება.
მთის მწვერვალზე მიწიერი სამოთხეა. აქ დანტეს ბეატრიჩე ხვდება, ვერგილიუსი კი უჩინარდება. საყვარელი მეგზურის დაკარგვა დანტესთვის მტკივნეულია, თუმცა მოგზაურობის ეს მონაკვეთი მნიშვნელოვან ზღვარს აღნიშნავს: ადამიანის გონებამ თავისი საქმე შეასრულა; შემდგომი გზის გასავლელად სხვა სახის შემწეობაა საჭირო. ბეატრიჩე დანტეს საკუთარ შეცდომებზე მიუთითებს და გულწრფელი სინანულისკენ მოუწოდებს.
„სამოთხე“ — შემეცნებიდან ჭვრეტამდე
ბეატრიჩესთან ერთად დანტე ზეციურ სფეროებში ადის. აქ იგი ხვდება ნეტარ სულებს და ესაუბრება მათ რწმენის, თავისუფალი ნების, სამართლიანობისა და სიყვარულის შესახებ. სინათლე თანდათან ძლიერდება, ხოლო ხილულის სიტყვებით გადმოცემა სულ უფრო რთული ხდება.
ბოლოს დანტე ემპირეუმს — დროსა და სივრცეზე აღმატებულ ღვთაებრივ სამყოფელს — მიაღწევს. ნეტარი სულები მის წინაშე უზარმაზარი თეთრი ვარდის სახით განლაგდებიან. ბეატრიჩე თავის ადგილს იკავებს, დანტეს უკანასკნელი მეგზური კი წმინდა ბერნარდი ხდება.
ბერნარდის ლოცვის შემდეგ დანტეს ღვთაებრივი საიდუმლოს ხილვის შესაძლებლობა ეძლევა. პოემის დასასრულს მისი სურვილი და ნება სამყაროს მმართველ სიყვარულს ეთანხმება. ბნელი ტყიდან დაწყებული გზა სრულდება არა ყველა კითხვაზე სიტყვიერი პასუხით, არამედ იმ ერთიანობის განცდით, რომელსაც ჩვეულებრივი მეტყველება ვეღარ იტევს.
მთავარი პერსონაჟები და მათი დახასიათება
- დანტე — მოგზაური და მთხრობელი. პოემის მთავარი გმირი ავტორის სახელს ატარებს, თუმცა იგი მხატვრული პერსონაჟიცაა. ეშინია, ეჭვობს, შეცდომებს უშვებს და თანდათან სწავლობს. მისი ადამიანური სისუსტე მკითხველს საშუალებას აძლევს, ამ უჩვეულო გზაზე საკუთარი თავიც ამოიცნოს.
- ვერგილიუსი — გონებისა და პოეტური სიბრძნის მეგზური. „ენეიდის“ ავტორი დანტესთვის უდიდესი ლიტერატურული წინამორბედია. პოემაში იგი მზრუნველი მასწავლებელია, რომელიც შიშს ამშვიდებს და რთულ მოვლენებს განმარტავს. მისი ძალა დიდია, მაგრამ უსაზღვრო არაა: ქრისტიანობამდე მცხოვრები ვერგილიუსი დანტეს სამოთხემდე ვერ მიჰყვება.
- ბეატრიჩე — სიყვარული, რომელიც ადამიანს გარდაქმნის. იგი მხოლოდ სანატრელი ქალის სახე არ არის. ბეატრიჩე დანტეს გადარჩენისთვის ზრუნავს, მაგრამ მის სისუსტეებს არ ამართლებს. მისი სიმკაცრე და მზრუნველობა ერთმანეთს ავსებს; ტრადიციული განმარტებით, იგი ღვთაებრივ სიბრძნესა და მადლთან არის დაკავშირებული.
- წმინდა ბერნარდი — მჭვრეტელობითი რწმენის მეგზური. პოემის ბოლო სიმღერებში დანტეს ღვთის ხილვისთვის ამზადებს. მის სახეში მსჯელობას ლოცვა და უშუალო სულიერი ჭვრეტა ენაცვლება.
- ფრანჩესკა და რიმინი და პაოლო — საბედისწერო სიყვარულის წყვილი. მათი ამბავი „ჯოჯოხეთის“ ერთ-ერთი ყველაზე სევდიანი ეპიზოდია. ფრანჩესკა საკუთარ წარსულს ისე ჰყვება, რომ დანტეში ძლიერ თანაგრძნობას აღძრავს. ამ შეხვედრაში განსაკუთრებით მწვავედ იკვეთება დაძაბულობა ადამიანურ სიბრალულსა და ზნეობრივ პასუხისმგებლობას შორის.
- ულისე — ცოდნის წყურვილით შეპყრობილი მოგზაური. ჰომეროსის ოდისევსი დანტესთან ძიების დაუოკებელი სურვილის მატარებელია. მისი უკანასკნელი მოგზაურობა ადამიანის გაბედულებასაც წარმოაჩენს და საზღვრის გადალახვის საფრთხესაც. ამასთან, იგი ჯოჯოხეთში ცრუ მრჩეველთა შორის იმყოფება, ამიტომ მისი სახე მხოლოდ ცოდნისმოყვარეობის განდიდებად არ უნდა წავიკითხოთ.
- გრაფი უგოლინო — ღალატის, შიმშილისა და შურისძიების ტრაგიკული სახე. მისი მონათხრობი პირად უბედურებას პოლიტიკური ძალადობის შემაძრწუნებელ სურათად აქცევს. დანტე მკითხველს ერთდროულად აჩვენებს ტანჯულ ადამიანს და სულს, რომელიც სიძულვილისგან ვეღარ თავისუფლდება.
- ლუციფერი — დაცემული ძალაუფლება. ჯოჯოხეთის ცენტრში იგი თავადაც პატიმარია. მისი უზარმაზარი სხეული და უძლურება ერთმანეთს უპირისპირდება: გარეგნული ძლიერების მიუხედავად, მას არც თავისუფლება აქვს და არც შემოქმედებითი ძალა.
საინტერესო ფაქტები
1. დანტეს ნაწარმოებისთვის „ღვთაებრივი“ არ უწოდებია
ავტორი პოემას „კომედიას“ უწოდებდა. სიტყვა „ღვთაებრივი“ მოგვიანებით დამკვიდრდა, როგორც ნაწარმოების განსაკუთრებული ღირსების აღმნიშვნელი. სრული სახელწოდება „ღვთაებრივი კომედია“ ბეჭდურ გამოცემაში პირველად 1555 წელს, ვენეციაში გამოჩნდა.
2. „კომედია“ აქ სახუმარო ნაწარმოებს არ ნიშნავს
სათაურის გასაგებად სიტყვის შუასაუკუნეობრივი მნიშვნელობა უნდა გავითვალისწინოთ. „კომედია“ შეიძლება ეწოდებინათ თხზულებისთვის, რომელიც მძიმე მდგომარეობით იწყებოდა და კეთილად სრულდებოდა. დანტეს პოემაც შიშითა და გზის დაკარგვით იწყება, საბოლოოდ კი ნეტარების ხილვამდე მიდის. მნიშვნელობა ჰქონდა ენობრივ მხარესაც — მაღალი ლათინურის ნაცვლად ხალხურ ენაზე წერას.
3. პოემის აგებულებაში რიცხვებს სიმბოლური მნიშვნელობა აქვს
„ღვთაებრივი კომედია“ ასი სიმღერისგან შედგება: „ჯოჯოხეთში“ ოცდათოთხმეტია, დანარჩენ ორ ნაწილში კი — ოცდაცამეტი. პირველი სიმღერა მთელი ნაწარმოების შესავალსაც წარმოადგენს. სამნაწილიანობა და სამსტრიქონიანი სტროფები ტრადიციულად ქრისტიანულ სამებას უკავშირდება. ამგვარად, პოემის ფორმაც იმ წესრიგს გამოხატავს, რომლის შეცნობასაც მისი გმირი ცდილობს.
4. რითმა მომდევნო სტროფისკენ მიგვიძღვის
პოემა ტერცინებით — სამსტრიქონიანი სტროფებით — არის დაწერილი. რითმათა წყობა ჯაჭვივით გრძელდება: ABA BCB CDC. ერთი სტროფის შუა სტრიქონის რითმა მომდევნო სტროფის პირველ და მესამე სტრიქონებში მეორდება. ეს გადაბმა თხრობას უწყვეტ მოძრაობას ანიჭებს და მოგზაურობის განცდას თავად ლექსის აგებულებაშიც ამკვიდრებს.
5. სამივე ნაწილი ერთი და იმავე სიტყვით მთავრდება
„ჯოჯოხეთის“, „სალხინებლისა“ და „სამოთხის“ უკანასკნელი სიტყვაა იტალიური stelle — „ვარსკვლავები“. პირველად ისინი სიბნელიდან გამოსვლის ნიშანია; შემდეგ — აღმასვლისთვის მზადყოფნისა; ბოლოს კი სამყაროს მმართველ სიყვარულთან არიან დაკავშირებული. ერთი სიტყვა მთელი პოემის გზას აერთიანებს.
6. საიქიოს ამბავი ცოცხალი ადამიანების ენაზე დაიწერა
დანტემ პოემა ლათინურად არ დაწერა — მან ტოსკანურ ხალხურ მეტყველებაზე დამყარებული ენა აირჩია. ამ ენით გადმოსცა როგორც ყოფითი კამათი და მწარე შეურაცხყოფა, ისე ურთულესი ფილოსოფიური მსჯელობა და რელიგიური განცდა. „ღვთაებრივმა კომედიამ“ თვალსაჩინოდ აჩვენა, რომ ხალხურ ენას ადამიანის გამოცდილების მთელი სიღრმის გამოხატვა შეეძლო.