უილიამ შექსპირის „ქარიშხალი“ — ძალაუფლება, თავისუფლება და მიტევების ხელოვნება
შესავალი
ზღვაზე ქარიშხალი მძვინვარებს. გემზე მყოფი მეფე და დიდებულები სიკვდილის წინაშე ისეთივე უძლურნი არიან, როგორც რიგითი მეზღვაურები. თუმცა ის, რაც ბუნების დაუნდობელ რისხვას ჰგავს, სინამდვილეში საგულდაგულოდ მოფიქრებული ჩანაფიქრის ნაწილია: ახლომდებარე კუნძულზე ცხოვრობს კაცი, რომელსაც წარსულში ყველაფერი წაართვეს და ახლა თავისი მტრების ბედი ხელთ უპყრია.
ასე იწყება უილიამ შექსპირის „ქარიშხალი“ — ხუთმოქმედებიანი პიესა, რომელიც, სავარაუდოდ, 1610–1611 წლებში, ინგლისის მეფე ჯეიმზ I-ის მმართველობის ხანაში დაიწერა. მისი პირველი დოკუმენტურად დადასტურებული წარმოდგენა სამეფო კარზე 1611 წლის 1 ნოემბერს გაიმართა.
შექსპირის თხზულებათა პირველ კრებულში „ქარიშხალი“ კომედიებს მიაკუთვნეს, თუმცა ნაწარმოების მხოლოდ სახალისო ამბად აღქმა მის მნიშვნელობას ვერ ამოწურავს. მას ჩვეულებრივ შექსპირის გვიანდელ რომანსებსაც მიაკუთვნებენ — პიესებს, რომლებშიც მძიმე განსაცდელს, საოცარ მოვლენებსა და ხანგრძლივ განშორებას შერიგება და დაკარგულის დაბრუნება მოსდევს. „ქარიშხალში“ სასიყვარულო ამბავი და კომიკური სცენები ღალატზე, დამორჩილებასა და თავისუფლებაზე ფიქრს ერწყმის.
ნაწარმოების მთავარი კითხვა მარტივია, პასუხი კი — რთული: როგორ მოიქცევა ადამიანი, როდესაც თავისი მჩაგვრელების დასჯის შესაძლებლობა მიეცემა? შექსპირი ამ არჩევანს ჯადოსნურ გარემოში გვიჩვენებს, მაგრამ მის მიღმა სრულიად ადამიანური ტკივილი, სიამაყე და თანაგრძნობის უნარი იკვეთება.
შინაარსი — სიუჟეტის მიმოხილვა
მილანის ყოფილ ჰერცოგს, პროსპეროს, საკუთარი ძმა — ანტონიო — ნეაპოლის მეფე ალონსოს დახმარებით ხელისუფლებას წაართმევს. პროსპეროსა და მის მცირეწლოვან ქალიშვილს, მირანდას, უვარგისი ნავით ზღვაში გაუშვებენ. მათ გადარჩენაში კეთილი მრჩეველი გონზალო დაეხმარება, რომელიც მამა-შვილს აუცილებელი ნივთებითა და პროსპეროს ძვირფასი წიგნებით მოამარაგებს.
მამა-შვილი კუნძულს შეაფარებს თავს. თორმეტი წლის შემდეგ სწორედ ამ კუნძულთან ჩაივლის გემი, რომლითაც პროსპეროს ძველი მტრები მგზავრობენ. პროსპერო მის სამსახურში მყოფ სულს, არიელს, ქარიშხლის ატეხას უბრძანებს. მგზავრები გადარჩებიან, თუმცა სხვადასხვა ადგილას აღმოჩნდებიან და ერთმანეთის ბედი არ ეცოდინებათ.
კუნძულზე მოხვედრილ მეფისწულ ფერდინანდსა და მირანდას ერთმანეთი შეუყვარდებათ. პროსპერო მათ გრძნობას გამოცდას მოუწყობს. ამასობაში ანტონიო და მეფის ძმა, სებასტიანი, ახალ ღალატს ჩაიფიქრებენ, ხოლო კუნძულის მკვიდრი კალიბანი ორ თანამზრახველთან ერთად პროსპეროს მოკვლას განიზრახავს.
პროსპერო მოწინააღმდეგეებს იმორჩილებს, მაგრამ საბოლოოდ შურისძიებაზე უარს ამბობს. ალონსო შენდობას ითხოვს; პროსპერო თავის ჰერცოგობას იბრუნებს, ფერდინანდისა და მირანდას კავშირს თანხმდება, არიელს თავისუფლებას ჰპირდება და ჯადოქრობაზე ხელის აღებას გადაწყვეტს.
ფინალის შერიგება ყველა წინააღმდეგობას ვერ აქრობს: მიტევება ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ თითოეულმა დამნაშავემ გულწრფელად მოინანია. სწორედ ამიტომ პიესის დასასრული უბრალო ბედნიერ დასასრულზე მეტია — ის გვიჩვენებს, რამდენად ძნელია ძალაუფლების ფლობა და მის გამოყენებაზე შეგნებულად უარის თქმა.
მთავარი პერსონაჟები და მათი დახასიათება
- პროსპერო — მილანის კანონიერი ჰერცოგი და განსწავლული ჯადოქარი. მოსიყვარულე მამაცაა და მკაცრი მბრძანებელიც. თავად უსამართლობის მსხვერპლია, თუმცა სხვებს თავისუფლებას უზღუდავს. მისი მთავარი შინაგანი ბრძოლა შეურაცხყოფის განცდასა და მიტევების სურვილს შორის მიმდინარეობს.
- მირანდა — პროსპეროს ქალიშვილი, რომელიც თითქმის მთელი ცხოვრება კუნძულზე იზრდებოდა. გამოუცდელობას გულწრფელობა და თანაგრძნობა ერწყმის: უცხოთა ტანჯვა მაშინაც აწუხებს, როდესაც მათ შესახებ არაფერი იცის.
- არიელი — სული, რომელიც პროსპერომ ჯადოქარ სიკორაქსის ტყვეობიდან იხსნა, შემდეგ კი თავის სამსახურში ჩააყენა. მოხერხებული და ძლევამოსილი არიელი უპირველესად თავისუფლებას ნატრობს.
- კალიბანი — სიკორაქსის ვაჟი, რომელიც კუნძულს თავის მემკვიდრეობად მიიჩნევს და პროსპეროს ბატონობას ეწინააღმდეგება. მასში სისასტიკე და შურისძიების წყურვილი ბუნების სილამაზის ღრმა განცდას თანაარსებობს. მისი სახე დამორჩილებისა და წართმეული უფლებების შესახებ დაფიქრების საშუალებას იძლევა.
- ფერდინანდი — ნეაპოლის მეფის ვაჟი. მირანდას სიყვარულისთვის მზადაა მძიმე შრომასა და დამცირებას გაუძლოს. მათი ურთიერთობა უფროსი თაობის მტრობას შერიგების შესაძლებლობას უპირისპირებს.
- ალონსო — ნეაპოლის მეფე, რომელსაც პროსპეროს განდევნაში წვლილი მიუძღვის. შვილის დაკარგვის შიში მას საკუთარ დანაშაულზე აფიქრებს.
- ანტონიო — პროსპეროს ძმა და მისი ხელისუფლების მიმტაცებელი. ანგარებიანი და ცინიკური ანტონიო ახალ გარემოშიც ძველ ხერხებს მიმართავს.
- სებასტიანი — ალონსოს ძმა. ტახტის მოპოვების სურვილი მას ანტონიოს შეთქმულების თანამონაწილედ აქცევს.
- გონზალო — კეთილშობილი მრჩეველი, რომელმაც პროსპეროსა და მირანდას გადარჩენაში დახმარება გაუწია. მისი გულმოწყალება და ერთგულება ძალაუფლების მაძიებელთა ქცევისგან მკვეთრად განსხვავდება.
- სტეფანო და ტრინკულო — მეფის მსახური და მასხარა. კალიბანთან ერთად მოწყობილი მათი შეთქმულება სასაცილოცაა და მრავლისმთქმელიც: ბატონობის სურვილი მხოლოდ მეფეებსა და ჰერცოგებს როდი ამოძრავებთ.
საინტერესო ფაქტები
1. გვიან დაწერილმა პიესამ პირველი კრებული გახსნა
„ქარიშხალი“ პირველად 1623 წელს, შექსპირის გარდაცვალების შემდეგ გამოცემულ კრებულში — „პირველ ფოლიოში“ — დაიბეჭდა. მიუხედავად იმისა, რომ იგი ავტორის შემოქმედების გვიანდელ პერიოდს ეკუთვნის, კრებულში პირველ ადგილას მოათავსეს. ამგვარად, მკითხველი შექსპირის პიესების ამ უმნიშვნელოვანეს გამოცემას სწორედ ზღვის ქარიშხლით იწყებდა.
2. შთაგონების ერთ-ერთი წყარო ნამდვილი საზღვაო კატასტროფა იყო
მკვლევრები პიესის შექმნას უკავშირებენ უილიამ სტრეიჩის ცნობას გემის დაღუპვის შესახებ, რომელიც ვირჯინიისკენ მიმავალ მგზავრებს ბერმუდის კუნძულებთან შეემთხვათ. სტრეიჩის მონათხრობი შექსპირს ხელნაწერის სახით შეიძლებოდა წაეკითხა. რეალური შემთხვევა პიესაში უცვლელად არ გადასულა, მაგრამ ზღვის სტიქიისა და უჩვეულო კუნძულზე გადარჩენის ამბავმა მის წარმოსახვას მნიშვნელოვანი ბიძგი მისცა.
3. პირველი ცნობილი წარმოდგენა აუცილებლად პრემიერას არ ნიშნავს
1611 წლის 1 ნოემბრის სამეფო წარმოდგენა წერილობითი საბუთით დასტურდება, თუმცა პიესა მანამდეც შეიძლებოდა ეთამაშათ. სამეფო შექსპირის კომპანიის განმარტებით, სრულიად გამოუცდელი წარმოდგენის მეფის წინაშე გამართვა უჩვეულო რისკი იქნებოდა. ამიტომ ეს თარიღი პირველი ცნობილი დადგმის თარიღია და არა უცილობლად პრემიერისა.
4. პიესა სამეფო ქორწილის ზეიმზეც წარმოადგინეს
1613 წელს „ქარიშხალი“ იმ წარმოდგენებს შორის მოხვდა, რომლებიც პრინცესა ელიზაბეთისა და პფალცის კურფიურსტ ფრიდრიხის ქორწინების აღსანიშნავად გაიმართა. შეყვარებულთა კავშირითა და შერიგებით დასრულებული პიესა ამ სადღესასწაულო გარემოს კარგად შეეფერებოდა.
5. კუნძულის ჯადოსნური სამყარო შესაძლოა დახურული თეატრისთვის ყოფილიყო ჩაფიქრებული
„ქარიშხლის“ დაწერის დროისთვის შექსპირის დასი ღია ცის ქვეშ მდებარე „გლობუსთან“ ერთად დახურულ „ბლექფრაიერსის“ თეატრსაც იყენებდა. არსებობს ვარაუდი, რომ პიესა სწორედ ასეთი სივრცის შესაძლებლობების გათვალისწინებით შეიქმნა. მუსიკა, უჩინარი ხმები და მოულოდნელი გამოჩენები მაყურებელს კუნძულის იდუმალებას აგრძნობინებდა.
6. პროსპეროს დამშვიდობებას ხშირად შექსპირის დამშვიდობებად კითხულობენ
პროსპერო მოვლენებს წარმართავს, სანახაობებს ქმნის და სხვა პერსონაჟების შეხვედრებს აწყობს — ამ მხრივ იგი დრამატურგს ჰგავს. ამიტომ ჯადოქრობაზე მისი უარი ხშირად ხელოვნებასთან შექსპირის გამომშვიდობების ნიშნად განუმარტავთ. ეს გავლენიანი კრიტიკული წაკითხვაა, თუმცა არა დადასტურებული ავტობიოგრაფიული ჩანაფიქრი: პერსონაჟის სიტყვები ავტორის პირად აღსარებად უპირობოდ ვერ ჩაითვლება.