უილიამ ტერნერის ცნობილი ნახატები — სინათლე, სტიქია და დროის დინება
უილიამ ტერნერის ტილოებში ბუნება ცოცხალ ძალად გვევლინება: ზღვა ადამიანებს ემუქრება, ქარბუქი ჯარს შთანთქავს, მზის ნათება კი შენობებისა და გემების მკაფიო მოხაზულობას აქრობს. მის ფერწერაში პეიზაჟი ისტორიისა და ადამიანური განცდების გადმოცემის საშუალებად იქცევა.
ჯოზეფ მელორდ უილიამ ტერნერი (1775–1851) ინგლისური რომანტიზმის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენელია. იგი მოღვაწეობდა ეპოქაში, როცა ევროპას ომები და ინდუსტრიული გარდაქმნები ცვლიდა. მის შემოქმედებაში ანტიკური სამყარო, იალქნიანი ხომალდები და ორთქლმავლები თანაარსებობს. ამ მრავალფეროვან თემებს სინათლის, მოძრაობისა და ცვალებადობისადმი განსაკუთრებული ინტერესი აერთიანებს.
1. „მებრძოლი ტემერერი“ — 1839
ჟანრი: საზღვაო პეიზაჟი.
დაცულია: ლონდონის ეროვნულ გალერეაში.
სიუჟეტი და მთავარი იდეა
მზის ჩასვლისას პატარა ორთქლის ბუქსირს დიდი სამხედრო ხომალდი მდინარე ტემზაზე მიჰყავს. ეს „ტემერერია“ — გემი, რომელმაც 1805 წელს ტრაფალგარის ბრძოლაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა. ახლა მისი სამხედრო დიდება წარსულს ეკუთვნის: ხომალდი დასაშლელად მიჰყავთ.
ტილოზე ერთი გემის უკანასკნელი მგზავრობა მთელი ეპოქის დასასრულის სახეს იძენს. იალქნიანი ხომალდების დროს ორთქლის ძრავის ხანა ცვლის. ჩამავალი მზე ამ გამოთხოვებას სევდიან საზეიმო იერს ანიჭებს.
მთავარი სახეები და კომპოზიცია
„ტემერერი“ ფერმკრთალი და თითქმის გამჭვირვალეა — წარსული დიდების აჩრდილს ჰგავს. ორთქლის ბუქსირი პატარა, მუქი და საქმიანია; მის საკვამურში დანთებული ცეცხლი ახალი ძალის შთაბეჭდილებას ქმნის. ჩამავალი მზე და წყალში არეკლილი ნათება სურათის მარჯვენა მხარეს ავსებს და მარცხნივ განლაგებულ ხომალდებს აწონასწორებს.
ამ დაპირისპირებაში ერთდროულად შეიძლება დავინახოთ აღტაცება წარსულით და ახალი დროის გარდაუვალობის აღიარება.
2. „წვიმა, ორთქლი და სიჩქარე — დიდი დასავლეთის რკინიგზა“ — 1844
ჟანრი: პეიზაჟი ინდუსტრიული თემით.
დაცულია: ლონდონის ეროვნულ გალერეაში.
სიუჟეტი და მთავარი იდეა
წვიმით დაბინდული სივრციდან ორთქლმავალი მოემართება. მატარებელი ტემზაზე გადებულ მეიდენჰედის სარკინიგზო ხიდს კვეთს და თითქოს მაყურებლისკენ მოიწევს. გარემო მკაფიოდ ვერ იკითხება: ცა, წყალი და შორეული ნაპირები ფერად ლაქებად ერთიანდება.
ტერნერი გვაგრძნობინებს, როგორ შეცვალა რკინიგზამ სივრცისა და მოძრაობის აღქმა. სურათში ტექნიკური სიახლე ფერწერის სრულფასოვან თემად იქცევა.
მთავარი სახეები და კომპოზიცია
ორთქლმავალი ყველაზე მუქი და მკაფიო გამოსახულებაა. ხიდის დიაგონალი მზერას შორეული სივრციდან მისკენ მიმართავს და სისწრაფის განცდას აძლიერებს. წვიმა და ორთქლი საგნების საზღვრებს არბილებს, რის გამოც გარემო თითქოს მოძრაობაშია.
მდინარეზე პატარა ნავი და მარჯვნივ მიწის დამუშავების სცენა ცხოვრების უფრო ნელ რიტმს გვახსენებს. მათი სიმშვიდე მატარებლის სწრაფ სვლას უპირისპირდება.
3. „მონებით მოვაჭრეთა გემი“ — 1840
ჟანრი: საზღვაო ფერწერა ისტორიული თემით.
დაცულია: ბოსტონის სახვითი ხელოვნების მუზეუმში.
სიუჟეტი და მთავარი იდეა
პირველი შთაბეჭდილება ფერთა მძაფრი სილამაზეა: ცეცხლისფერი ცა, კაშკაშა ნათება და აღელვებული ზღვა. შემდეგ წინა პლანზე ჩნდება საშინელი დეტალები — წყალში ჩაძირული ადამიანების სხეულის ნაწილები და ბორკილები. შორს გემი მოჩანს, რომელიც მათ ტოვებს.
ტილო მონებით ვაჭრობის სისასტიკეს გვიჩვენებს. მისი შთაგონების ერთ-ერთი წყარო იყო გემ „ზონგზე“ 1781 წელს მომხდარი დანაშაული: დამონებული ადამიანები ზღვაში გადაყარეს სადაზღვევო ანაზღაურების მიღების მიზნით.
მთავარი სახეები და კომპოზიცია
ზღვაში გადაყრილი ადამიანები სურათის ტრაგიკული ბირთვია. შორეული ხომალდი დანაშაულის ჩამდენთა სამყაროს წარმოადგენს, ხოლო მოახლოებული ქარიშხალი საფრთხისა და განწირულობის განცდას აძლიერებს.
წითელი, ოქროსფერი და მუქი ტონები წყალსა და ცას ერთმანეთში ურევს. სილამაზისა და შემზარავი ამბის ერთდროული აღქმა ნახატს განსაკუთრებით მტკივნეულ ძალას ანიჭებს.
4. „ქარბუქი: ჰანიბალი და მისი ჯარი ალპებს გადადიან“ — 1812
ჟანრი: ისტორიული პეიზაჟი.
დაცულია: „ტეიტ ბრიტანეთის“ კოლექციაში, ლონდონში.
სიუჟეტი და მთავარი იდეა
ტილოს საფუძვლად უდევს ჰანიბალის ლაშქრობა: ძვ. წ. 218 წელს კართაგენელმა მხედართმთავარმა თავისი ჯარი ალპების გავლით იტალიაში გადაიყვანა. ტერნერთან ეს მოვლენა სტიქიასთან და ადამიანურ ძალადობასთან ბრძოლად წარმოჩნდება. წინა პლანზე ადგილობრივ მცხოვრებლებთან შეტაკება ჩანს, ზემოდან კი ჯარს უზარმაზარი ქარბუქი ადგას.
სამხედრო ძლიერება ბუნების მასშტაბთან შედარებით უმწეოდ გამოიყურება. სურათი გვაფიქრებინებს, რამდენად მყიფეა ადამიანის ამბიცია იმ ძალების წინაშე, რომლებსაც ვერ მართავს.
მთავარი სახეები და კომპოზიცია
ჰანიბალის ჯარი მცირე ფიგურებადაა წარმოდგენილი. მხედართმთავრის პიროვნება მთლიან სანახაობაში თითქმის იკარგება. მებრძოლები და დაზარალებულები წინა პლანზე ლაშქრობის ადამიანურ საფასურს გვიჩვენებენ.
სივრცეს უზარმაზარი, რკალივით მოხრილი მუქი ღრუბელი იკავებს. მისი მბრუნავი მოძრაობა მზერას ითრევს, ხოლო მკრთალი მზე ქარბუქის მიღმა ძლივს აღწევს. სწორედ ეს მასშტაბური ბუნებრივი ძალა განსაზღვრავს ტილოს განწყობას.
5. „დიდონა კართაგენს აშენებს“ — 1815
ჟანრი: მითოლოგიური პეიზაჟი.
დაცულია: ლონდონის ეროვნულ გალერეაში.
სიუჟეტი და მთავარი იდეა
ნახატზე კართაგენის აღმშენებლობაა წარმოდგენილი. წყლის ორივე მხარეს დიდებული ნაგებობები აღმართულა, სანაპიროზე ადამიანები საქმიანობენ, შორეულ სივრცეს კი მზის ნათება ავსებს. ტილოს შთაგონების წყაროა ვერგილიუსის „ენეიდა“.
სურათში იგრძნობა ახალი სახელმწიფოს დაბადების ენერგია. ამავე დროს, კართაგენის მომავალი ბედის ცოდნა მის ბრწყინვალებას წარმავლობის ელფერს ანიჭებს.
მთავარი პერსონაჟები და კომპოზიცია
დიდონა, კართაგენის დედოფალი, მარცხნივ დგას — ცისფერ სამოსში, დიადემით. იგი გარდაცვლილი ქმრისთვის მშენებარე სამარხთანაა მისული. მის წინ მდგომი მოსასხამიანი და მუზარადიანი კაცი, ეროვნული გალერეის განმარტებით, სავარაუდოდ ენეასია.
მშენებლები და ქალაქის მცხოვრებლები საერთო აღმშენებლობის შთაბეჭდილებას ქმნიან. არქიტექტურა ორივე მხრიდან ჩარჩოსავით ერტყმის წყალს, მზერა კი მის გასწვრივ ნათელი ჰორიზონტისკენ მიემართება. ადამიანთა მცირე ფიგურები ქალაქის სიდიადეს უსვამს ხაზს.
6. „ნორჰემის ციხესიმაგრე მზის ამოსვლისას“ — დაახლოებით 1845
ჟანრი: პეიზაჟი.
დაცულია: „ტეიტ ბრიტანეთის“ კოლექციაში, ლონდონში.
სიუჟეტი და მთავარი იდეა
მდინარის თავზე ციხესიმაგრის მკრთალი მოხაზულობა იკვეთება. წყალი, ნაპირი და ცა დილის ნათებაში ერთიანდება. აქ არც ბრძოლაა და არც დრამატული მოგზაურობა — ნახატის მთავარი მოვლენა მზის ამოსვლაა.
ნორჰემის ციხესიმაგრეს ტერნერი ახალგაზრდობიდან იცნობდა და მის გამოსახვას არაერთხელ მიუბრუნდა. გვიანდელ ტილოში ადგილის ზუსტ აღწერაზე მეტად დილის სინათლის განცდაა გამოკვეთილი.
მთავარი სახეები და კომპოზიცია
ციხესიმაგრე მოშორებით, მოლურჯო სილუეტად ჩანს. მდინარე ცისა და ნაპირის ფერებს ირეკლავს, ხოლო წინა პლანის ცხოველები სივრცეს სიცოცხლის ფრთხილ ნიშნებს მატებს.
ყვითელი და ცისფერი ტონების რბილი გადასვლები სიმშვიდეს ქმნის. კონტურები სუსტდება და მზერა მთლიანად ფერსა და ნათებას მიჰყვება. ტილოს დაუმთავრებლობაც გასათვალისწინებელია: მისი თავისუფალი ფორმები მხოლოდ შეგნებულად არჩეულ საბოლოო გადაწყვეტად არ უნდა მივიჩნიოთ.
7. „ლორდთა და თემთა პალატების ხანძარი, 1834 წლის 16 ოქტომბერი“ — 1834–1835
ჟანრი: ქალაქის პეიზაჟი ისტორიული თემით.
დაცულია: ფილადელფიის ხელოვნების მუზეუმში; იმავე მოვლენის მეორე ვერსია — კლივლენდის ხელოვნების მუზეუმში.
სიუჟეტი და მთავარი იდეა
1834 წლის 16 ოქტომბრის საღამოს ლონდონში, ვესტმინსტერის სასახლეში, ხანძარი გაჩნდა. ცეცხლმა პარლამენტის შენობების დიდი ნაწილი მოიცვა. ათასობით ადამიანი ტემზის ნაპირებზე შეიკრიბა და დამანგრეველ სანახაობას ადევნებდა თვალს. მათ შორის იყო ტერნერიც, რომელმაც ნანახი მოგვიანებით ორ დიდ ტილოზე ასახა.
ნახატში ცეცხლის უზარმაზარი ნათება ღამის სიბნელეს არღვევს. ალი და კვამლი შენობების მოხაზულობას ფარავს, მდინარე კი მათ კაშკაშს ირეკლავს. ისტორიული კატასტროფა ტერნერთან ადამიანის უმწეობისა და დამანგრეველი ძალის შთამბეჭდავ სახედ იქცევა.
მთავარი სახეები და კომპოზიცია
ცეცხლმოდებული პარლამენტი სურათის მთავარი კერაა. შენობების სიმყარე ალში ირღვევა, მათი ნაცნობი სახე კი კვამლსა და ნათებაში იკარგება.
მაყურებელთა ბრბო წინა პლანზე მუქ სილუეტებად ჩანს. ცალკეული სახეების გარჩევა ძნელია — ადამიანები საერთო მღელვარებით გაერთიანებულ მასად აღიქმებიან.
ვესტმინსტერის ხიდი, ფილადელფიის ვერსიის მარჯვენა მხარეს, მზერას ცეცხლმოდებული ნაგებობებისკენ მიმართავს. მისი გაზრდილი მასშტაბი და მკვეთრი პერსპექტივა სცენის დრამატულობას აძლიერებს.
ტემზა ცეცხლის ანარეკლით ივსება. ოქროსფერი, ნარინჯისფერი და წითელი მონასმები მუქ წყალსა და ცას უპირისპირდება. ამ ფერად კონტრასტში სანახაობის სილამაზე და მისი შემზარავი შინაარსი ერთდროულად იგრძნობა.
საინტერესო ფაქტები
- ტერნერი ხანძრის თვითმხილველი იყო. ამიტომ სურათის საფუძველი უშუალოდ განცდილი მოვლენა გახდა, თუმცა საბოლოო ტილო მხატვრულად გადამუშავებულ სანახაობას გვთავაზობს.
- ამავე სახელწოდებით ორი განსხვავებული ნახატი არსებობს. მათში ხანძარი სხვადასხვა ხედვის წერტილიდანაა წარმოდგენილი. ფილადელფიის ვერსიაში განსაკუთრებით თვალშისაცემია ხიდი, კლივლენდისაში კი — ცეცხლისა და კვამლის ფართოდ გაშლილი მასა.
- სათაურში მითითებული თარიღი ხანძრის დღეა. ფილადელფიის ტილო 1834–1835 წლებით თარიღდება, კლივლენდისა კი — 1835 წლით.
- კლივლენდის ვერსიაში მხატვარმა ალის სიმაღლე შეგნებულად გაზარდა. ამით კატასტროფის მასშტაბი და ადამიანთა უძლურება უფრო მძაფრად წარმოაჩინა.
- ხანძრის ჩაქრობას მდინარეში წყლის დაბალი დონე აფერხებდა. გართულებული იყო როგორც წყლის ამოტუმბვა, ისე ხანძარსაწინააღმდეგო აღჭურვილობის გადატანა. კლივლენდის ნახატის ქვედა მარჯვენა ნაწილში ცეცხლისკენ მიმავალი ნავები ამ ძალისხმევას ასახავს.
ექვსი საინტერესო ფაქტი ამ ნახატების შესახებ
- „ტემერერს“ ტერნერმა დაკარგული დიდება დაუბრუნა. უკანასკნელ მგზავრობამდე ხომალდს ანძები და ხელახლა გამოსაყენებელი ნაწილები მოხსნეს. მხატვარმა იგი ანძებით გამოსახა, რათა მაყურებელს გემის ძველი სიდიადე ეგრძნო. ნახატი რეალური მოვლენის პოეტური გადააზრებაა.
- „წვიმა, ორთქლი და სიჩქარე“ თითქმის გამქრალ კურდღელს მალავს. ტერნერმა მატარებლის წინ, ლიანდაგზე, მორბენალი კურდღელი დახატა. დროთა განმავლობაში საღებავის ფენა გამჭვირვალე გახდა და გამოსახულება გაუჩინარდა, თუმცა იგი 1859 წლის გრავიურაზე ჩანს. ეს დეტალი ბუნებრივ სისწრაფეს მანქანის სისწრაფეს ადარებდა.
- „მონებით მოვაჭრეთა გემს“ ავტორის ლექსიც ახლდა. 1840 წლის გამოფენაზე ტერნერმა ნახატს საკუთარი დაუსრულებელი პოემიდან, Fallacies of Hope, ამონარიდი დაურთო. ამგვარად, შემზარავი ამბავი სიტყვებითაც გაამძაფრა.
- ჰანიბალის ლაშქრობა ტერნერის თანამედროვეებს ნაპოლეონსაც ახსენებდა. ნაპოლეონმა ალპები 1800 წელს გადალახა. როცა ტერნერის ნახატი 1812 წელს გამოიფინა, ბრიტანეთი საფრანგეთთან ომში იყო; ამიტომ ანტიკური სიუჟეტი თანამედროვე მოვლენებთან პარალელსაც აჩენდა.
- „დიდონა კართაგენს აშენებს“ ანდერძში საგანგებოდ მოიხსენია. ტერნერმა მოითხოვა, ეს ტილო და „ნისლში ამომავალი მზე“ ეროვნულ გალერეაში კლოდ ლორენის ორი ნაწარმოების გვერდით დაეკიდათ. მისთვის მნიშვნელოვანი იყო, საკუთარი ფერწერა საყვარელი წინამორბედის ნამუშევრებთან ერთად ენახათ.
- ნორჰემის ხედს თითქმის ნახევარი საუკუნის განმავლობაში უბრუნდებოდა. ტერნერმა ეს ადგილი პირველად 1797 წელს მოინახულა, ხოლო ცნობილი გვიანდელი ტილო დაახლოებით 1845 წლით თარიღდება. ერთი და იმავე ადგილისადმი ხანგრძლივი ინტერესი საშუალებას გვაძლევს დავაკვირდეთ, როგორ შეიცვალა მისი დამოკიდებულება ფორმის, ფერისა და სინათლის მიმართ.