უილიამ ტერნერი — მხატვარი, რომელმაც სინათლე ფერწერის მთავარ გმირად აქცია
შესავალი
უილიამ ტერნერის ნახატებში ზღვა ღელავს, ცა ცეცხლისფრად ელვარებს, გემები და შენობები კი ნისლსა და მზის სხივებში იკარგება. მისთვის პეიზაჟი განცდის გადმოცემის საშუალებაც იყო: ბუნების სილამაზესთან ერთად იგი მის შემაძრწუნებელ ძალას გვაგრძნობინებდა.
ჯოზეფ მელორდ უილიამ ტერნერი (1775–1851) ინგლისელი ფერმწერი, აკვარელისტი და რომანტიზმის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენელი იყო. მას „სინათლის მხატვარს“ უწოდებენ — ფერის, ნათებისა და ჰაერის ცვალებადობის გადმოცემამ მის შემოქმედებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა. ტერნერმა პეიზაჟური ფერწერის შესაძლებლობები გააფართოვა და ბუნების ხატვის სრულიად ახლებური გზა შემოგვთავაზა.
ბიოგრაფია
ტერნერი 1775 წელს ლონდონში, კოვენტ-გარდენის უბანში დაიბადა. მამამისი დალაქი იყო. ხატვის ნიჭი ბიჭს ადრეულ ასაკში გამოაჩნდა; პროფესიულ სწავლებამდე იგი არქიტექტორებთან მუშაობდა და შენობებისა და ადგილმდებარეობის ზუსტად გამოსახვას ეუფლებოდა.
1789 წელს, თოთხმეტი წლის ასაკში, ტერნერი სამეფო ხელოვნების აკადემიის სკოლაში ჩაირიცხა. მომდევნო წელს აკადემიის გამოფენაზე უკვე მისი აკვარელი წარადგინეს, ხოლო 1796 წლიდან იქ ზეთის საღებავებით შესრულებულ ნამუშევრებსაც ფენდა. ახალგაზრდა მხატვარმა აღიარება სწრაფად მოიპოვა: 1802 წელს აკადემიის სრულუფლებიანი წევრი გახდა.
მისი შემოქმედების მნიშვნელოვანი ნაწილი მოგზაურობას უკავშირდება. ტერნერი დადიოდა ბრიტანეთის სხვადასხვა მხარეში, შემდეგ კი კონტინენტურ ევროპაშიც იმოგზაურა. ალპების მთები, იტალიის სინათლე და ვენეციის წყლის სივრცეები მისთვის შთაგონების წყაროდ იქცა. მოგზაურობისას შესრულებული ჩანახატები შემდგომი ნამუშევრების შექმნაში ეხმარებოდა.
წლების განმავლობაში მისი ფერწერა სულ უფრო თავისუფალი ხდებოდა. საგნების მკაფიო მოხაზულობას ხშირად ფერისა და სინათლის მოძრაობა ცვლიდა. ასეთი სითამამე ყველასთვის მისაღები არ აღმოჩნდა და მხატვარს კრიტიკაც ხვდებოდა. მის ერთგულ დამცველად იქცა ხელოვნების კრიტიკოსი ჯონ რასკინი, რომელმაც ტერნერის შემოქმედების მნიშვნელობის წარმოჩენაში დიდი როლი შეასრულა.
ტერნერი 1851 წლის 19 დეკემბერს, ლონდონის ჩელსის უბანში გარდაიცვალა. იგი წმინდა პავლეს საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს.
გამორჩეული ნამუშევრები
„ქარბუქი: ჰანიბალი და მისი ჯარი ალპებს გადადიან“ — 1812
ტილოზე ისტორიული ლაშქრობა ბუნების მძვინვარებას ერწყმის. უზარმაზარი, მუქი ქარბუქის ფონზე ადამიანთა ფიგურები თითქმის იკარგება. სურათის მთავარი შთაბეჭდილება სწორედ ამ უთანასწორობიდან იბადება: სახელგანთქმული მხედართმთავრის ჯარიც კი უძლურია სტიქიის წინაშე.
„დიდონა კართაგენს აშენებს“ — 1815
ვერგილიუსის „ენეიდით“ შთაგონებულ ტილოზე ტერნერი ქალაქის აღმშენებლობას წარმოგვიდგენს. დიდებული ნაგებობები, წყალი და მზის ნათება ახალი ცივილიზაციის დაბადების საზეიმო სურათს ქმნის. ნაწარმოებში ჩანს მხატვრის ინტერესი იმპერიების აღზევებისა და დაცემის მიმართ, აგრეთვე მისი აღტაცება კლოდ ლორენის პეიზაჟებით.
„მებრძოლი ტემერერი“ — 1839
ტრაფალგარის ბრძოლაში მონაწილე სახელოვანი ხომალდი პატარა ორთქლის ბუქსირს დასაშლელად მიჰყავს. ჩამავალი მზის ფონზე ძველი გემი წარსული დიდების აჩრდილს ჰგავს. ტილო ხშირად აღიქმება, როგორც იალქნიანი გემების ეპოქასთან გამოთხოვება და ორთქლის ხანის დადგომის სიმბოლო.
„მონებით მოვაჭრეთა გემი“ — 1840
აღელვებულ ზღვასა და სისხლისფერ ცას შორის ადამიანური სისასტიკის შემზარავი ამბავი იშლება. ნახატის შთაგონების ერთ-ერთი წყარო იყო გემ „ზონგზე“ 1781 წელს მომხდარი დანაშაული: დამონებული ადამიანები ზღვაში გადაყარეს სადაზღვევო ანაზღაურების მიღების მიზნით. ტერნერთან ბუნების მძვინვარება და ადამიანთა დაუნდობლობა ერთ ტრაგიკულ სანახაობად იქცევა.
„წვიმა, ორთქლი და სიჩქარე — დიდი დასავლეთის რკინიგზა“ — 1844
წვიმიან სივრცეს ორთქლმავალი კვეთს და მაყურებლისკენ მოემართება. ხიდის მკვეთრი პერსპექტივა მოძრაობის სისწრაფეს აძლიერებს, ხოლო ბუნებისა და ტექნიკის გამოსახულებები ერთმანეთში ირევა. ტერნერმა რკინიგზა თავისი დროის მნიშვნელოვან მხატვრულ თემად აქცია და ინდუსტრიული ეპოქის ახალი გამოცდილება გადმოსცა.
„ნორჰემის ციხესიმაგრე მზის ამოსვლისას“ — დაახლოებით 1845
მკრთალი ციხესიმაგრე, წყალი და ნაპირი დილის ნათებაში თითქმის იშლება. ამ გვიანდელ ნამუშევარში განსაკუთრებით იგრძნობა ტერნერის სწრაფვა, ფერითა და სინათლით გადმოსცეს გარემოს განწყობა. საგნების მოხაზულობა მხოლოდ მინიშნებად რჩება, მთელ სურათს კი მშვიდი ნათება აერთიანებს.
საინტერესო ფაქტები
- მისი პირველი საგამოფენო სივრცე მამის სადალაქოს ვიტრინა იყო. გადმოცემის თანახმად, მამა შვილის ადრეულ ნახატებს იქ გამოფენდა. ასე ეცნობოდნენ მომავალი მხატვრის ნამუშევრებს გამვლელები ჯერ კიდევ აკადემიურ აღიარებამდე.
- თავისუფალი ფერწერის ოსტატი პერსპექტივის პროფესორიც იყო. ტერნერს ეს თანამდებობა სამეფო აკადემიაში 1807–1837 წლებში ეკავა. სივრცის აგების საფუძვლიანი ცოდნა მის ყველაზე თამამ კომპოზიციებშიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა.
- პოეზიასაც წერდა. ტერნერი მუშაობდა დაუსრულებელ პოემაზე Fallacies of Hope, რომლის სათაური შეიძლება ითარგმნოს როგორც „იმედის ილუზიები“. 1840 წელს გამოფენილ „მონებით მოვაჭრეთა გემს“ ამ ნაწარმოებიდან ამონარიდი დაურთო.
- ანდერძში ნახატების განლაგებაც განსაზღვრა. მას სურდა, „დიდონა კართაგენს აშენებს“ და „ნისლში ამომავალი მზე“ ეროვნულ გალერეაში კლოდ ლორენის ორი ნამუშევრის გვერდით ჩამოეკიდათ. ამ სურვილში ერთდროულად ჩანს წინამორბედისადმი პატივისცემა და საკუთარი შემოქმედებისადმი რწმენა.
- „წვიმა, ორთქლი და სიჩქარე“ თითქმის გაუჩინარებულ დეტალს ინახავს. ტერნერმა ლიანდაგზე, მატარებლის წინ, მორბენალი კურდღელი დახატა. დროთა განმავლობაში საღებავის ფენა გამჭვირვალე გახდა და ცხოველის გამოსახულება გაქრა, თუმცა იგი ნახატის მიხედვით 1859 წელს შესრულებულ გრავიურაზე ჩანს. ეს პატარა დეტალი ბუნებრივ სისწრაფეს მანქანის სისწრაფეს უპირისპირებდა.
მემკვიდრეობა
ტერნერმა პეიზაჟს განსაკუთრებული გამომსახველობითი ძალა მიანიჭა. მის ტილოებში ზღვა, ღრუბლები და სინათლე ადამიანის შიშზე, აღტაცებაზე, დროის სვლასა და ცვალებად სამყაროზე მოგვითხრობს. მისი გვიანდელი ფერწერის თავისუფლება საშუალებას გვაძლევს დავინახოთ ის ძიებებიც, რომლებიც მოგვიანებით თანამედროვე ხელოვნებისთვის მნიშვნელოვანი გახდა.
საკუთარი ნამუშევრების დიდი ნაწილი ტერნერმა ერს უანდერძა. მისი შემოქმედების უმსხვილესი კოლექცია დღეს ლონდონის „ტეიტ ბრიტანეთში“ ინახება. ეს მემკვიდრეობა გვიჩვენებს მხატვარს, რომლისთვისაც სამყაროს დანახვა მის მუდმივ ცვალებადობაზე დაკვირვებას ნიშნავდა.