ისმაილ კადარეს „სიზმრების სასახლე“ — სამყარო, სადაც სიზმარიც სახელმწიფოს ეკუთვნის

შესავალი

რა რჩება ადამიანს საკუთარი, თუ ხელისუფლება მის სიზმრებშიც აღწევს? ისმაილ კადარეს „სიზმრების სასახლე“ სწორედ ასეთი სამყაროს შესახებ მოგვითხრობს — სამყაროსი, სადაც ძილიც ვერ გიცავს თვალთვალისგან, ხოლო უნებურად ნანახი სიზმარი შესაძლოა ბრალდების საფუძვლად იქცეს.

ალბანელი მწერლის რომანი სრული სახით 1981 წელს გამოქვეყნდა, ენვერ ხოჯას დიქტატურის დროს. ნაწარმოები ერთმანეთთან აერთიანებს ანტიუტოპიას, პოლიტიკურ ალეგორიასა და იგავის ელემენტებს. მოქმედება ოსმალეთის იმპერიაში ვითარდება, თუმცა ისტორიული გარემო განზრახ ბუნდოვანია: წარსულის აღწერაში მეოცე საუკუნის მკითხველი საკუთარი ეპოქის შიშსა და ძალადობას ამოიცნობს.

კადარეს მხატვრული ჩანაფიქრის ძალა იმაშია, რომ დაუჯერებელ მოვლენას ყოველდღიურ წესრიგად წარმოგვიდგენს. სიზმრების შეგროვებასა და შესწავლას აქ ისეთივე გულმოდგინებით ემსახურებიან, როგორითაც ჩვეულებრივ დაწესებულებაში საბუთებს ამუშავებენ. სწორედ ამ საქმიანობის მოჩვენებითი მოწესრიგებულობა აჩენს რომანის შემზარავ განწყობას.

შინაარსი — სიზმრებიდან სახელმწიფო განაჩენამდე

რომანის მთავარი პერსონაჟი, მარკ-ალემი, დედის მხრიდან გავლენიან ქუფრილიუების საგვარეულოს ეკუთვნის. ნათესავების მხარდაჭერით იგი მუშაობას იწყებს თაბირ სარაიში — სიზმრების სასახლეში, იმპერიის ერთ-ერთ ყველაზე იდუმალ და ძლევამოსილ დაწესებულებაში.

სასახლეში ქვეყნის ყოველი კუთხიდან მოაქვთ ქვეშევრდომთა სიზმრების ჩანაწერები. მოხელეები მათ არჩევენ, ახარისხებენ და განმარტავენ. მათი უმთავრესი ამოცანაა „ზესიზმრის“ აღმოჩენა — ისეთი სიზმრისა, რომელიც, ხელისუფლების რწმენით, სულთნისა და სახელმწიფოს მომავალს მოასწავებს. ამგვარად, სრულიად უცნობი ადამიანის ღამის ხილვას შესაძლოა მთელი იმპერიისთვის საბედისწერო მნიშვნელობა მიენიჭოს.

თავდაპირველად მარკ-ალემი დაბნეული და გამოუცდელია. მას აშინებს უსასრულო დერეფნები, თანამშრომელთა თავშეკავებული საუბარი და წესები, რომელთა არსიც ბოლომდე არ ესმის. განსაკუთრებით მძიმეა შეცდომის შიში: მოხელემ შესაძლოა უმნიშვნელოდ ჩათვალოს სიზმარი, რომელშიც სხვები სახელმწიფოსთვის საშიშ წინასწარმეტყველებას დაინახავენ.

მარკ-ალემი ჯერ სიზმრების შერჩევაზე მუშაობს, შემდეგ კი მათ განმარტებასთან დაკავშირებულ უფრო საპასუხისმგებლო თანამდებობაზე გადაჰყავთ. მისი დაწინაურების მიზეზები ყოველთვის ნათელი არ არის. თანდათან ჩნდება განცდა, რომ ახალგაზრდა კაცის ბედი მისთვის უხილავ ძალთა დაპირისპირებაზეა დამოკიდებული.

შემდეგი აბზაცები სიუჟეტის მნიშვნელოვან მოვლენებს ამჟღავნებს.

ერთ-ერთი სიზმარი ქუფრილიუების ოჯახთან დაკავშირებულ საფრთხედ განიმარტება. ამას ემატება საგვარეულოს ალბანური წარმომავლობისა და ხალხური ეპოსის გარშემო გაჩენილი ეჭვები. ოჯახურ წვეულებაზე, სადაც ალბანელი მომღერლები მონაწილეობენ, ხელისუფლება ძალადობრივად ერევა: მომღერლებს ხოცავენ, მარკ-ალემის ბიძას, კურტს, კი აპატიმრებენ და მოგვიანებით სიკვდილით სჯიან.

ოჯახის უბედურების მიუხედავად, მარკ-ალემის გავლენა იზრდება. ამ წინააღმდეგობაში ჩანს რომანის ერთ-ერთი უმძიმესი აზრი: დაწინაურება შეიძლება იმავე ძალაზე დამოკიდებულებას ნიშნავდეს, რომელმაც შენი ახლობლები იმსხვერპლა. მარკ-ალემის გზა შეიძლება წავიკითხოთ როგორც ამბავი ადამიანისა, რომელიც ძალაუფლებასთან მიახლოებისას საკუთარ თავისუფლებას თანდათან კარგავს.

მთავარი პერსონაჟები

მარკ-ალემი — ახალგაზრდა მოხელე, რომლის თვალითაც მკითხველი სიზმრების სასახლეს ეცნობა. იგი არც გაბედული მეამბოხეა და არც თავიდანვე ჩამოყალიბებული მჩაგვრელი. მისი მერყეობა, შიში და შეგუების უნარი გვაფიქრებინებს, როგორ შეიძლება ადამიანი თანდათან იქცეს ძალადობრივი მმართველობის თანამონაწილედ. ამავე დროს, მასში იღვიძებს ინტერესი საკუთარი ალბანური ფესვების მიმართ.

კურტი — მარკ-ალემის ბიძა, მოაზროვნე და თავისუფალი მსჯელობისკენ მიდრეკილი კაცი. იგი ეჭვქვეშ აყენებს საგვარეულოს სიამაყეს იმპერიულ ძლევამოსილებაში მონაწილეობით: მისთვის ძალაუფლების გაზიარება დანაშაულზე პასუხისმგებლობის გაზიარებასაც ნიშნავს. ალბანური ეპოსით დაინტერესება მის სახეში ეროვნული თვითშეგნების მნიშვნელობას გამოკვეთს.

ვეზირი — მარკ-ალემის მეორე ბიძა და გავლენიანი სახელმწიფო მოღვაწე. იგი ოჯახის მდგომარეობის შენარჩუნებასა და გაძლიერებას ცდილობს. კურტისგან განსხვავებით, უკეთ ერგება სასახლის პოლიტიკურ წესებს და იცის, რამდენად სახიფათოა საგვარეულოს წარმომავლობისა და ინტერესების დაუფარავად გამოხატვა. ამ სამი პერსონაჟის ურთიერთობაში იკვეთება დაძაბულობა ოჯახურ ერთგულებას, ეროვნულ კუთვნილებასა და იმპერიის სამსახურს შორის.

სულთანი — უმაღლესი ხელისუფლების განსახიერება, რომლის ძალაუფლებაც მთელ თხრობას გასდევს. მისი მნიშვნელობა უმთავრესად სხვების ქცევაში ჩანს: მოხელეები ცდილობენ ამოიცნონ მმართველის ნება, წინასწარ განჭვრიტონ საფრთხე და ეჭვი საკუთარ თავს აარიდონ.

ცალკე აღნიშვნას იმსახურებს თავად სიზმრების სასახლეც. იგი პერსონაჟად შეიძლება აღვიქვათ: მისი დერეფნები, დარბაზები და არქივები ადამიანის განცდებს უწყებრივ მასალად აქცევს. შენობა თითქოს საკუთარ წესებს ახვევს ყველას, ვინც მის კარს შეაღებს.

საინტერესო ფაქტები

1. რომანი ალბანეთში აკრძალეს.

ხელისუფლებამ ოსმალეთის იმპერიის აღწერაში საკუთარი მმართველობის კრიტიკა ამოიცნო. 1982 წლის დასაწყისში ნაწარმოები ალბანეთის მწერალთა და ხელოვანთა კავშირის სხდომაზე მკაცრად დაგმეს. ისტორიულმა გარემომ ავტორი პოლიტიკური ბრალდებებისგან ვერ დაიცვა.

2. თავდაპირველად მხოლოდ პირველი ორი თავი გამოქვეყნდა.

ისინი 1977 წელს კრებულში შევიდა სათაურით „სიზმრების სასახლის მოხელე“. სრული ტექსტი კადარემ იმავე კრებულის 1981 წლის გამოცემაში მოათავსა, იმ იმედით, რომ უკვე ცნობილი ნაწარმოების გაფართოებული სახე განსაკუთრებულ ყურადღებას აღარ მიიქცევდა.

3. კადარეს ჯოჯოხეთის საკუთარი სახის შექმნა სურდა.

ავტორი ნაწარმოების ჩანაფიქრს დანტესა და სხვა წინამორბედთა მიერ წარმოსახულ საიქიოს უკავშირებდა. მის რომანში ჯოჯოხეთურ განცდას ქმნის დაწესებულების აგებულება, შემოწმების საფეხურები, სინდისის ქენჯნა და დაკარგული იმედი. სიზმრების სასახლის უწყებრივი წესრიგი ამგვარად სულიერი ტანჯვის წყაროდ იქცევა.

4. ქუფრილიუების საგვარეულოს ისტორიული საფუძველი აქვს.

მისი სახე კეპრიულიუს რეალურ, ალბანური წარმოშობის საგვარეულოს უკავშირდება, რომლის წარმომადგენლებსაც ოსმალეთის იმპერიაში უმაღლესი თანამდებობები ეკავათ. კადარე ამ ისტორიულ მასალას იყენებს იმის გამოსაკვლევად, რა ემართება ეროვნულ კუთვნილებას, როდესაც ოჯახის კეთილდღეობა იმპერიის სამსახურზეა დამოკიდებული.

5. ქართული გამოცემა ფრანგულიდანაა თარგმნილი.

„სიზმრების სასახლე“ ქართულად პაატა ჯავახიშვილმა თარგმნა. წიგნი სულაკაურის გამომცემლობამ 2024 წელს, „ლიტოდისეის“ სერიით გამოსცა. ქართული გამოცემის სატიტულო მონაცემებში მითითებულია, რომ თარგმანი ფრანგული ტექსტიდან შესრულდა.