სელმა ლაგერლოფის „ნილსისა და გარეული ბატების საოცარი მოგზაურობა“ — სამყაროს დანახვა სხვისი თვალით
შესავალი
იმისთვის, რომ სამყარო უკეთ დაინახო, ზოგჯერ თავად უნდა დაპატარავდე. სელმა ლაგერლოფის პატარა გმირს სწორედ ეს ემართება: ბიჭი, რომელსაც სუსტი არსებების წვალება ართობს, მოულოდნელად მათზე უმწეო ხდება. მისთვის ნაცნობი ეზო საფრთხეებით სავსე სივრცედ იქცევა, შინაური ფრინველები კი — არსებებად, რომელთა დახმარებაზეც მისი სიცოცხლეა დამოკიდებული.
„ნილსისა და გარეული ბატების საოცარი მოგზაურობა“ 1906–1907 წლებში ორ ნაწილად გამოქვეყნდა. ნაწარმოები ზღაპრულ თავგადასავალს, აღზრდის რომანსა და შემეცნებით თხრობას აერთიანებს. თავდაპირველად იგი შვედი მოსწავლეებისთვის განკუთვნილ საკითხავ წიგნად ჩაიფიქრეს, თუმცა ავტორმა სასწავლო დანიშნულების ტექსტი ბავშვთა ლიტერატურის გამორჩეულ ნაწარმოებად აქცია.
ლაგერლოფთან გეოგრაფია ცოცხლდება: მდინარეებს, ტყეებს, ქალაქებსა და მთებს თავიანთი ამბები აქვთ. შვედეთის გაცნობა ადამიანების შრომის, ცხოველთა ყოფისა და ხალხური გადმოცემების გაცნობასაც ნიშნავს. ამ მრავალფეროვან სამყაროს ნილსთან ერთად მკითხველიც აღმოაჩენს.
წიგნის მთავარი ღირსება ისაა, რომ სიკეთეს მხოლოდ დარიგებით არ ასწავლის. ნილსი თანაგრძნობას შიშით, დანაკარგით, მეგობრობითა და სხვისი დახმარების აუცილებლობით სწავლობს. მისი მოგზაურობა სივრცეში გადაადგილებასთან ერთად ზნეობრივი ზრდის გზაცაა.
შინაარსი — სიუჟეტის მიმოხილვა
ბიჭი, რომელსაც სხვების ტკივილი არ ადარდებს
ნილს ჰოლგერსონი შვედეთის სამხრეთში, სკონეს მხარეში, მშობლებთან ერთად ცხოვრობს. სწავლა და მუშაობა არ უყვარს, ცხოველების გაწვალებას კი სიამოვნებით ეძლევა. მშობლების ზრუნვას ჩვეულებრივ ამბად მიიჩნევს და საკუთარი საქციელის შედეგებზე იშვიათად ფიქრობს.
ერთ დღეს სახლში მარტო დარჩენილი ნილსი პატარა ჯადოსნურ არსებას — ტომტეს — დაიჭერს. გათავისუფლების სანაცვლოდ მისგან სარგებლის მიღებას ცდილობს, მაგრამ თვითონვე ისჯება: ჯადოსნური ძალა ბიჭს ციცქნა არსებად აქცევს. ამიერიდან მას ცხოველთა ენა ესმის, თუმცა ისინი დახმარებას არ ჩქარობენ — კარგად ახსოვთ მისგან მიყენებული წყენა.
მალე ეზოს თავზე გარეული ბატების გუნდი გადაიფრენს. შინაურ თეთრ ბატს, მარტინს, მათთან ერთად გაფრენა მოუნდება. ნილსი მის შეჩერებას ცდილობს, მაგრამ ბატი ჰაერში აიჭრება და ბიჭსაც თან წაიყოლებს. ასე იწყება მოგზაურობა, რომლისთვისაც არც ერთი მათგანი მზად არ ყოფილა.
გზა ჩრდილოეთისკენ
გარეული ბატები ლაპლანდიისკენ მიფრინავენ. გუნდს გამოცდილი და გონიერი აკა მიუძღვის. თავდაპირველად მისთვის შინაური ბატი და პატარა ადამიანი არასაიმედო თანამგზავრები არიან. მარტინს ხანგრძლივი ფრენა უჭირს, ნილსს კი ჯერ კიდევ ბევრი აქვს სასწავლი.
მოგზაურობისას ბიჭი პირველად გრძნობს, რას ნიშნავს იყო პატარა და დაუცველი. ახლა მასაც ემუქრება შიმშილი, სიცივე, მტაცებელი და ადამიანის დაუფიქრებელი სისასტიკე. თანდათან ხვდება, რომ ცხოველები მხოლოდ მისი გასართობი არსებები არ არიან: მათაც აქვთ შიში, მიჯაჭვულობა, საზრუნავი და სიცოცხლის შენარჩუნების სურვილი.
ნილსი მეგობრებს საფრთხისგან იცავს, მოხერხებულობით სძლევს მელა სმირეს და გუნდის ნდობას იმსახურებს. მისი სიმამაცე სხვებზე უპირატესობის დამტკიცებას აღარ ემსახურება — ბიჭი უკვე მათ დასახმარებლად რისკავს, ვისზეც გული შესტკივა.
სამშობლოს აღმოჩენა
ბატების ზურგიდან დანახული ქვეყანა ნილსისთვის სრულიად ახალი შვედეთია. მინდვრებს ტყეები ენაცვლება, ტბებს — ქალაქები, დასახლებულ მხარეებს — ჩრდილოეთის ვრცელი სივრცეები. გზად მოსმენილი ამბები ბუნებას ადამიანთა ცხოვრებასთან აკავშირებს.
ამ ფართო სურათში ნილსი საკუთარ სახლსაც სხვაგვარად გაიაზრებს. რაც ადრე მოსაწყენად ეჩვენებოდა, თანდათან ძვირფასი ხდება: მშობლების შრომა, შინ დაბრუნების შესაძლებლობა, ნაცნობი ეზო. შორეული გზის გამოცდილება მას ახლობლის დაფასებას ასწავლის.
შინ დაბრუნება
შემოდგომაზე ბატები სამხრეთისკენ ბრუნდებიან. ნილსი შინ უკვე შეცვლილი მიდის, თუმცა მისი გარდაქმნა უკანასკნელ გამოცდასაც მოითხოვს. როდესაც მარტინს დაკვლის საფრთხე ემუქრება, ბიჭი მის გადასარჩენად გამოდის და საკუთარ ბედზე წინ მეგობრის სიცოცხლეს აყენებს.
ჯადო იხსნება და ნილსი კვლავ ჩვეულებრივი ბიჭი ხდება. მაგრამ დაბრუნებას დანაკარგიც ახლავს: მას ცხოველთა ენა აღარ ესმის. ბატებთან გამომშვიდობება ამიტომ სიხარულითა და სევდით ერთდროულად არის სავსე. ბავშვი, რომელიც ოდესღაც მათ ტკივილს ვერ ამჩნევდა, ახლა უსიტყვოდაც გრძნობს მათთან სიახლოვეს.
მთავარი პერსონაჟები და მათი დახასიათება
- ნილს ჰოლგერსონი — ცელქი და თავდაპირველად გულქვა ბიჭი, რომელიც მოგზაურობისას პასუხისმგებლობასა და თანაგრძნობას სწავლობს. მისი ცვლილება თანდათან ხდება: ყოველი შეხვედრა და განსაცდელი საკუთარ საქციელზე დაფიქრებას აიძულებს. ჯადოსნური დაპატარავება მის შინაგან ზრდას უდებს დასაბამს.
- მარტინი — შინაური თეთრი ბატი, ნილსის თანამგზავრი და მეგობარი. თავისუფლებისა და შორეული გზის სურვილი მას ჩვეულ ყოფას აშორებს. გარეული ბატების გვერდით საკუთარი გამძლეობის დამტკიცება უწევს. ნილსთან მისი ურთიერთობა ურთიერთდახმარებაზე მყარდება: ხან ერთი იხსნის მეორეს, ხან — პირიქით.
- აკა — გარეული ბატების გუნდის ხნიერი წინამძღოლი. გამოცდილება, სიფრთხილე და სიმტკიცე მისთვის მთელი გუნდის დაცვის საშუალებაა. ნილსს თავიდან უნდობლად ხვდება, მაგრამ მის საქციელში მომხდარ ცვლილებას ამჩნევს და თანდათან ერთგულ მეგობრად იღებს.
- მელა სმირე — მოხერხებული და დაჟინებული მტაცებელი, რომელიც ბატებსა და ნილსს საფრთხეს უქმნის. დამარცხება მას შურისძიების სურვილს უძლიერებს. მისი დევნა ბიჭს ასწავლის, რომ სიმამაცეს გონიერებაც უნდა ახლდეს.
- ტომტე — სკანდინავიური ხალხური წარმოდგენებიდან მომდინარე პატარა ჯადოსნური არსება. მისი სასჯელი ნილსს სხვის მდგომარეობაში აყენებს: ბიჭმა საკუთარ თავზე უნდა გამოსცადოს უძლურება, რომელსაც ადრე სხვებს აგრძნობინებდა.
- ნილსის მშობლები — მშრომელი ადამიანები, რომლებსაც შვილის საქციელი აწუხებთ, მისი დაკარგვა კი დიდ ტკივილს აყენებთ. მოგზაურობის დასაწყისში ნილსი მათ ზრუნვას ვერ აფასებს; დაბრუნებისას უკვე ესმის, რამდენად ძვირფასია ოჯახური სიყვარული.
საინტერესო ფაქტები
1. წიგნი სასკოლო განათლების გასაუმჯობესებლად შეიქმნა
ნაწარმოების შექმნის ინიციატივა შვედ დაწყებითი სკოლის მასწავლებლებს ეკუთვნოდათ. მათ სურდათ ისეთი საკითხავი წიგნი, რომელიც ბავშვებს ქვეყნის გეოგრაფიას გააცნობდა და ამავე დროს ლიტერატურულად ღირებულიც იქნებოდა. ლაგერლოფმა სასწავლო მასალა მოგზაურობის ამბავში მოაქცია: ადგილების სახელები თავგადასავლებს დაუკავშირა და ამით მათი დამახსოვრება გააადვილა.
2. ავტორს მასწავლებლის გამოცდილება ჰქონდა
ლაგერლოფი თავად მუშაობდა მასწავლებლად: 1885 წელს მან ლანდსკრუნის ქალთა სკოლაში დაიწყო სწავლება. ამიტომ მისთვის ნაცნობი იყო როგორც სასწავლო გარემო, ისე ბავშვების დაინტერესების სირთულე. „ნილსში“ ეს გამოცდილება მკაფიოდ იგრძნობა — ცოდნა ამბის ბუნებრივი ნაწილია და იშვიათად ჰგავს ცალკე ჩართულ გაკვეთილს.
3. თავდაპირველი სათაური შვედეთზე მოგზაურობას უსვამს ხაზს
შვედური სახელწოდება — Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige — ნიშნავს „ნილს ჰოლგერსონის საოცარ მოგზაურობას შვედეთში“. სათაურშივე ჩანს ავტორის ჩანაფიქრი: მთავარი გმირის თავგადასავალი ქვეყნის გაცნობას უნდა შეერწყას. გარეული ბატები ამ მოგზაურობის თანამგზავრებიც არიან და სამყაროს ახლებურად დანახვის საშუალებაც.
4. ერთი წიგნის ნაცვლად ნაწარმოები ორ ნაწილად გამოვიდა
თავდაპირველი გეგმით, ამბავი ერთ ტომში უნდა გამოქვეყნებულიყო, მაგრამ მუშაობის ვადების გამო გამოცემა გაიყო: პირველი ნაწილი 1906 წელს გამოვიდა, მეორე — 1907 წელს. ამიტომ ნაწარმოების შექმნის თარიღად ჩვეულებრივ ორივე წელი სახელდება.
5. ნილსი შვედურ ფულზეც გამოსახეს
შვედეთის ძველი ოცკრონიანი ბანკნოტის ერთ მხარეს სელმა ლაგერლოფის პორტრეტი იყო, მეორეზე კი — მისი წიგნით შთაგონებული გამოსახულება: ბატზე ამხედრებული ნილსი სკონეს თავზე მიფრინავდა. ამგვარად, მწერალი და მისი გმირი ქვეყნის ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილადაც იქცნენ.
6. წიგნის ავტორი პირველი ქალი ნობელიანტი მწერალი გახდა
1909 წელს სელმა ლაგერლოფი პირველი ქალი გახდა, რომელსაც ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემია მიენიჭა. ჯილდო მხოლოდ „ნილსისთვის“ არ მიუღია — იგი ავტორის შემოქმედების წარმოსახვით ძალასა და სულიერ სიღრმეს აღიარებდა. „ნილსის მოგზაურობა“ კი ამ თვისებების ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი გამოხატულებაა: ზღაპრული ამბავი აქ სამყაროსა და სხვა არსებების წინაშე პასუხისმგებლობის გრძნობას აღვივებს.