მარსელ პრუსტი — მწერალი, რომელმაც დაკარგულ დროს სიტყვებით მიაგნო
შესავალი
ჩაიში ჩამბალი პატარა ნამცხვრის გემომ შეიძლება მთელი ბავშვობა გააცოცხლოს — მივიწყებული სახლი, საყვარელი ადამიანების ხმები და განცდები, რომლებიც სამუდამოდ გამქრალი გვეგონა. მარსელ პრუსტმა ამ უბრალო გამოცდილებაში ადამიანის მეხსიერების საოცარი ძალა დაინახა და მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ეპიზოდად აქცია.
მარსელ პრუსტი (1871–1922) ფრანგი მწერალი, ესეისტი და ლიტერატურის კრიტიკოსი, ევროპული მოდერნიზმის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენელია. სახელი შვიდტომიანი რომანით „დაკარგული დროის ძიებაში“ გაითქვა. მის შემოქმედებაში განსაკუთრებული სიღრმით წარმოჩნდა დროის განცდა, მეხსიერება და ადამიანის შინაგანი სამყარო — ის, როგორ იცვლება ჩვენი სურვილები, სიყვარული და წარმოდგენები საკუთარ თავზე.
ბიოგრაფია
მარსელ პრუსტი 1871 წლის 10 ივლისს, პარიზში, შეძლებულ ოჯახში დაიბადა. მამამისი, ადრიენ პრუსტი, ცნობილი ექიმი იყო; დედას, ჟან ვეილს, განსაკუთრებული ადგილი ეკავა მომავალი მწერლის ცხოვრებაში. ბავშვობიდან ასთმა აწუხებდა, რაც შემდგომ მის ყოველდღიურობასა და მუშაობის წესზეც აისახა.
პრუსტი კონდორსეს ლიცეუმში სწავლობდა, სადაც ლიტერატურითა და ფილოსოფიით დაინტერესდა და წერა დაიწყო. მოგვიანებით სამართალსა და პოლიტიკურ მეცნიერებებს სწავლობდა, 1895 წელს კი ფილოსოფიაში საუნივერსიტეტო ხარისხი მიიღო. ახალგაზრდობაში ხშირად სტუმრობდა პარიზის სალონებს — წრეებს, სადაც მწერლები, ხელოვანები და მაღალი საზოგადოების წარმომადგენლები იკრიბებოდნენ. იქ გაცნობილი ადამიანების მეტყველება, ქცევა და ურთიერთობები მისი მომავალი პერსონაჟების შექმნისას მნიშვნელოვან მასალად იქცა.
1896 წელს გამოაქვეყნა პირველი წიგნი, „სიამოვნებანი და დღენი“. წერდა წერილებსა და კრიტიკულ ნარკვევებს, ფრანგულად თარგმნიდა ჯონ რასკინის ნაწარმოებებს. თუმცა საკუთარი მთავარი სათქმელისა და მისთვის შესაფერისი ფორმის პოვნას კიდევ წლები დასჭირდა.
მამის გარდაცვალება 1903 წელს და დედის დაკარგვა 1905 წელს მისთვის მძიმე დარტყმა აღმოჩნდა. თანდათან უფრო მეტ დროს განმარტოებით ატარებდა და ძალას წერას უთმობდა. დაახლოებით 1908–1909 წლებში დაიწყო იმ ნაწარმოების ჩამოყალიბება, რომელიც „დაკარგული დროის ძიების“ სახელით გახდა ცნობილი.
პირველი ტომი, „სვანის მხარეს“, 1913 წელს გამოიცა. ფართო აღიარება პრუსტს 1919 წელს მოუტანა მეორე ტომისთვის მინიჭებულმა გონკურის პრემიამ.
მწერალი 1922 წლის 18 ნოემბერს, 51 წლის ასაკში გარდაიცვალა. რომანის ბოლო სამი ტომი მისი სიკვდილის შემდეგ გამოქვეყნდა; ტექსტების გამოსაცემად მომზადებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს მისმა ძმამ, რობერ პრუსტმა, და გამომცემლობის თანამშრომლებმა.
გამორჩეული ნაწარმოებები და მიღწევები
„დაკარგული დროის ძიებაში“ — 1913–1927
პრუსტის მთავარი ნაწარმოები მთხრობლის ბავშვობას, ახალგაზრდობას, სიყვარულს, იმედგაცრუებებსა და მწერლად ჩამოყალიბებას მოიცავს. პირადი ცხოვრების ამბებს ფრანგული საზოგადოების ვრცელი სურათი ერწყმის: არისტოკრატიის ჩვევები, საზოგადოებრივი პატივმოყვარეობა, ხელოვნებაზე კამათი და ეპოქის ცვლილებები.
რომანში დრო მოგონებებისა და განცდების კვალდაკვალ მოძრაობს. ზოგჯერ ერთი წამი ვრცელ მსჯელობად იქცევა, წლების წინანდელი მოვლენა კი მოულოდნელად აწმყოს სიახლოვით განიცდება. მიუხედავად მრავალი ავტობიოგრაფიული მსგავსებისა, ნაწარმოები მხატვრული გამონაგონია და მისი მთხრობელი ავტორთან სრულად არ უნდა გავაიგივოთ.
ციკლის განსაკუთრებით ცნობილი ნაწილებია:
- „სვანის მხარეს“ — 1913. პირველი ტომი მკითხველს ბავშვობის სამყაროში შეიყვანს და შარლ სვანისა და ოდეტის სიყვარულის ამბავს მოუთხრობს. სწორედ აქაა მადლენის ცნობილი ეპიზოდი: ჩაიში ჩამბალი ნამცხვრის გემო მთხრობელში ბავშვობის მოგონებებს აღვიძებს.
- „შეღერებული ქალიშვილების ჩრდილში“ — 1919. მეორე ტომის მთავარი თემებია ახალგაზრდობა, სიყვარულის მოლოდინი, მეგობრობა და ხელოვნების აღმოჩენა. ზღვისპირა ბალბეკში გატარებული დრო მთხრობლის გამოცდილებას აფართოებს. ამ წიგნისთვის პრუსტს გონკურის პრემია მიენიჭა.
- „დაბრუნებული დრო“ — 1927. დასკვნით ტომში მთხრობელი განვლილ ცხოვრებას ახლებურად გაიაზრებს და საკუთარ მწერლურ მოწოდებას მიაგნებს. წარსულის ფრაგმენტები ერთ მთლიანობად იკვრება; ხელოვნება მათთვის მნიშვნელობის მინიჭებისა და დავიწყებისგან გადარჩენის საშუალებად წარმოჩნდება.
„სიამოვნებანი და დღენი“ — 1896
მოთხრობებისა და ლექსების ადრეული კრებული, რომელსაც ანატოლ ფრანსის წინასიტყვაობა ახლდა. წიგნში უკვე ჩანს პრუსტის ინტერესი მაღალი საზოგადოების ცხოვრების, სიყვარულის, მარტოობისა და ადამიანის ფარული განცდების მიმართ. მოგვიანებით ეს თემები მის მთავარ რომანში გაცილებით ფართოდ გაიშალა.
„ჟან სანტეი“ — გამოქვეყნდა 1952 წელს
დაუმთავრებელი რომანი, რომელზეც პრუსტი 1890-იან წლებში მუშაობდა. ახალგაზრდა გმირის ცხოვრების აღწერაში ავტორის პირადი გამოცდილებაც აისახა. ნაწარმოები მნიშვნელოვანია იმით, რომ მასში უკვე იკვეთება „დაკარგული დროის ძიების“ არაერთი თემა და ჩანაფიქრი.
„სენტ-ბევის წინააღმდეგ“ — გამოქვეყნდა 1954 წელს
ლიტერატურულ მსჯელობათა და თხრობითი ფრაგმენტების კრებული, რომელიც პრუსტის ხელნაწერების საფუძველზე მისი გარდაცვალების შემდეგ შეადგინეს. მწერალი ეწინააღმდეგება ნაწარმოების მხოლოდ ავტორის ბიოგრაფიით ახსნას: შემოქმედის ყოველდღიური სახე ყოველთვის ვერ გვიჩვენებს იმ შინაგან სამყაროს, საიდანაც მისი ხელოვნება იბადება. წიგნში კრიტიკული აზრი მოგონებებსა და პირად შთაბეჭდილებებს ერწყმის.
საინტერესო ფაქტები
- მთავარ ნაწარმოებს კორპით მოპირკეთებულ ოთახში წერდა. კედლებსა და ჭერზე კორპის ფენები ხმაურის შესამცირებლად იყო დამაგრებული. პრუსტს ხშირად დღისით ეძინა, ღამით კი მუშაობდა; რომანის დიდი ნაწილი საწოლში დაწერა. ასთმის გამო ოთახში სულ უფრო მეტ დროს ატარებდა.
- „სვანის მხარეს“ თავდაპირველად რამდენიმე გამომცემელმა უარი უთხრა. საბოლოოდ წიგნი ბერნარ გრასეს გამომცემლობაში, ავტორის ხარჯით დაიბეჭდა. ნაწარმოები, რომელმაც მოგვიანებით მსოფლიო აღიარება მოიპოვა, მკითხველამდე პრუსტის დაჟინების წყალობით მივიდა.
- მისი ხელნაწერები ფიზიკურადაც იზრდებოდა. პრუსტი ტექსტს გამუდმებით ავსებდა. როცა გვერდზე ადგილი აღარ რჩებოდა, დამატებებს ცალკე ქაღალდებზე წერდა და რვეულებში აწებებდა. ზოგი ასეთი დანამატი თითქმის ორ მეტრს აღწევდა.
- „პრუსტის კითხვარი“ თავად პრუსტს არ შეუდგენია. ახალგაზრდობაში მან შეავსო ნაცნობი გოგონას, ანტუანეტ ფორის ალბომში მოცემული კითხვები საყვარელ საქმიანობაზე, ბედნიერებაზე, ხასიათსა და გემოვნებაზე. მოგვიანებით სწორედ მისი პასუხები გახდა ცნობილი და კითხვარიც მის სახელს დაუკავშირდა.
- მისმა რომანმა რეალური ქალაქის სახელიც შეცვალა. ილიე, სადაც პრუსტი ბავშვობაში არდადეგებს ატარებდა, გამოგონილი კომბრეს ერთ-ერთი შთაგონების წყარო იყო. 1971 წელს, მწერლის დაბადებიდან ასი წლისთავზე, ქალაქს ოფიციალურად ილიე-კომბრე ეწოდა.
მემკვიდრეობა
მარსელ პრუსტმა რომანში ადამიანის შინაგანი გამოცდილების გადმოცემის შესაძლებლობები გააფართოვა. მისთვის უმცირესი შთაბეჭდილებაც მნიშვნელოვანი იყო: ნაცნობი გემო, შემთხვევით გაგონილი სიტყვა თუ სხვის საქციელში შემჩნეული ცვლილება მთელი ცხოვრების გააზრების დასაწყისად შეიძლებოდა ქცეულიყო.
მისი გრძელი, მრავალშრიანი წინადადებები აზრის მოძრაობას მიჰყვება — დაეჭვებას, გახსენებას, თავდაპირველი დასკვნის შესწორებას. ამიტომ პრუსტის კითხვა ყურადღებას მოითხოვს და მკითხველსაც საკუთარი განცდების უფრო ფაქიზად შემჩნევას აჩვევს.
მისი შემოქმედების ერთ-ერთი მთავარი აღმოჩენაა, რომ წარსულთან კავშირი მოულოდნელად, თითქოს უმნიშვნელო შეგრძნებით შეიძლება აღდგეს. პრუსტთან გახსენება შემოქმედებით ძალას იძენს: განვლილი ცხოვრება ხელოვნებაში ახალ ფორმასა და აზრს პოულობს.