კლაუდიო მონტევერდი — კომპოზიტორი, რომელმაც ოპერას ადამიანის ხმა შესძინა
შესავალი
მუსიკას შეუძლია გადმოსცეს ის, რასაც სიტყვები ბოლომდე ვერ იტევს: სიყვარულის მოლოდინი, ეჭვიანობა, სასოწარკვეთა თუ დაკარგვით გამოწვეული ტკივილი. იტალიელი კომპოზიტორის, კლაუდიო მონტევერდის (1567–1643) შემოქმედებაში სწორედ ადამიანის შინაგანი სამყარო იქცა უმთავრეს საზრუნავად.
მონტევერდი რენესანსისა და ბაროკოს გასაყარზე მოღვაწეობდა. მან მრავალხმიანი მუსიკის მდიდარი ტრადიცია ახალი ეპოქის დრამატულ გამომსახველობას დაუკავშირა და განსაკუთრებული წვლილი შეიტანა ოპერის, საერო ვოკალური და სასულიერო მუსიკის განვითარებაში. ოპერა მას არ შეუქმნია, თუმცა ამ ჯერ კიდევ ახალგაზრდა ჟანრს ისეთი სიღრმე შესძინა, რომ მისი „ორფეოსი“ საოპერო ხელოვნების ერთ-ერთ პირველ დიდ შედევრად მიიჩნევა.
ბიოგრაფია
კრემონა — პირველი ნაბიჯები
კლაუდიო მონტევერდი 1567 წელს ჩრდილოეთ იტალიის ქალაქ კრემონაში დაიბადა. შემონახულია მისი ნათლობის თარიღი — 15 მაისი; დაბადების ზუსტი დღე დადგენილი არ არის. მამამისი, ბალდასარე, სააფთიაქო საქმიანობას ეწეოდა.
მომავალი კომპოზიტორის მასწავლებელი იყო კრემონის საკათედრო ტაძრის კაპელმაისტერი მარკანტონიო ინჯენიერი. მისგან მონტევერდიმ მრავალხმიანი მუსიკის წერის საფუძვლები შეისწავლა. ნიჭი ადრევე გამოავლინა: 1582 წელს, დაახლოებით თხუთმეტი წლის ასაკში, მისი პირველი სასულიერო კრებული დაიბეჭდა.
მანტუა — წარმატება და მძიმე დანაკარგი
დაახლოებით 1590 წელს მონტევერდი მანტუაში, ჰერცოგ ვინჩენცო გონძაგას კარზე, მუსიკოსად მიიღეს. თავდაპირველად სიმებიან საკრავზე უკრავდა, მოგვიანებით კი კარის მუსიკალურ ცხოვრებას ჩაუდგა სათავეში. აქ წერდა მადრიგალებს — პოეტურ ტექსტებზე შექმნილ ვოკალურ ნაწარმოებებს — და თანდათან იხვეჭდა სახელს.
1599 წელს იგი კარის მომღერალ კლაუდია კატანეოზე დაქორწინდა. მათ სამი შვილი შეეძინათ, თუმცა ქალიშვილი ჩვილობაში გარდაიცვალა. 1607 წელს მანტუაში „ორფეოსი“ დაიდგა, მაგრამ შემოქმედებით წარმატებას პირადი ტრაგედია მოჰყვა: იმავე წელს კომპოზიტორს მეუღლე გარდაეცვალა.
კარზე სამსახურს დაძაბული შრომა და გასამრჯელოს დაგვიანებაც ახლდა. 1612 წელს, ვინჩენცოს გარდაცვალების შემდეგ, მისმა მემკვიდრემ მონტევერდი სამსახურიდან გაათავისუფლა. კომპოზიტორი კრემონაში დაბრუნდა.
ვენეცია — შემოქმედებითი სიმწიფე
1613 წელს მონტევერდი ვენეციის წმინდა მარკოზის ბაზილიკის კაპელმაისტერად დანიშნეს. ეს მისი ცხოვრების მნიშვნელოვანი გარდატეხა იყო: პრესტიჟულმა თანამდებობამ მეტი მატერიალური სიმყარე და შემოქმედებითი შესაძლებლობა მოუტანა.
ვენეციაში იგი ხელმძღვანელობდა მომღერლებსა და საკრავიერ შემსრულებლებს, ქმნიდა საეკლესიო მუსიკას და აგრძელებდა საერო ნაწარმოებებზე მუშაობას. სიცოცხლის ბოლო წლებში კვლავ მიუბრუნდა ოპერას და შექმნა „ულისეს დაბრუნება სამშობლოში“ და „პოპეას კორონაცია“.
მონტევერდი 1643 წლის 29 ნოემბერს, ვენეციაში გარდაიცვალა. დაკრძალულია სანტა მარია გლორიოზა დეი ფრარის ბაზილიკაში.
გამორჩეული ნაწარმოებები
„ორფეოსი“ — L’Orfeo (1607)
ოპერა მოგვითხრობს მითურ მომღერალზე, რომელიც გარდაცვლილი ევრიდიკეს დასაბრუნებლად ქვესკნელში ჩადის. გუნდური სცენები, მრავალფეროვანი საკრავიერი ჟღერადობა და გამომსახველი სასიმღერო პარტიები სიყვარულის, დანაკარგისა და ხელოვნების ძალის ამბავს აცოცხლებს.
„არიადნეს გოდება“ — Lamento d’Arianna (1608)
მონტევერდის დაკარგული ოპერიდან „არიადნე“ შემორჩენილი ცნობილი მონაკვეთი. თეზევსის მიერ მიტოვებული გმირის გლოვაში სასოწარკვეთა, რისხვა და სიყვარულის დაუცხრომელი გრძნობა ერთმანეთს ენაცვლება. მოგვიანებით კომპოზიტორმა იგი მრავალხმიან ნაწარმოებადაც გადაამუშავა.
„ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მწუხრი“ — Vespro della Beata Vergine (1610)
მონტევერდის სასულიერო მუსიკის ერთ-ერთი მწვერვალი. ვრცელი საგუნდო ეპიზოდები, სოლისტების პარტიები და საკრავიერი თანხლება ძველ საეკლესიო ტრადიციას ახალი მუსიკალური ენის გამომსახველობას უთავსებს.
„ტანკრედისა და კლორინდას ბრძოლა“ — Il combattimento di Tancredi e Clorinda (1624)
ტორკვატო ტასოს „განთავისუფლებული იერუსალიმის“ ეპიზოდზე შექმნილი დრამატული ნაწარმოები. ტანკრედი ბრძოლაში სასიკვდილოდ ჭრის კლორინდას და მხოლოდ შემდეგ ამოიცნობს საყვარელ ქალს. დაძაბული რიტმი და სწრაფად გამეორებული ბგერები ბრძოლის მღელვარებას გადმოსცემს.
„საომარი და სასიყვარულო მადრიგალები“ (1638)
მადრიგალების მერვე წიგნი, რომელშიც მონტევერდიმ თავისი მრავალწლიანი შემოქმედებითი ძიება შეაჯამა. კრებულში ომისა და სიყვარულის განცდები ერთმანეთს ეხმიანება; მასში შევიდა „ტანკრედისა და კლორინდას ბრძოლაც“.
„ულისეს დაბრუნება სამშობლოში“ — Il ritorno d’Ulisse in patria (1640)
ჰომეროსის „ოდისეაზე“ დაფუძნებული ოპერა შინ დაბრუნებულ გმირზე, პენელოპეს ერთგულებასა და ხანგრძლივი განშორების შემდეგ ერთმანეთის ხელახლა შეცნობაზე.
„პოპეას კორონაცია“ — L’incoronazione di Poppea (1643)
იმპერატორ ნერონისა და პოპეას ურთიერთობის გარშემო აგებული ოპერა, რომელშიც სიყვარული ძალაუფლების სურვილსა და პოლიტიკურ მზაკვრობას ერწყმის. ნაწარმოები განსაკუთრებით გამოირჩევა ზნეობრივად წინააღმდეგობრივი პერსონაჟებით. შემორჩენილი სანოტო ხელნაწერების ზოგიერთი მონაკვეთის ავტორობა სადავოა.
საინტერესო ფაქტები
- მისი მუსიკა მწვავე დავის საგანი გახდა. მუსიკის თეორეტიკოსი ჯოვანი მარია არტუზი მონტევერდის ნაწარმოებებში დამკვიდრებული წესების დარღვევას აკრიტიკებდა. კომპოზიტორის მიდგომით კი მუსიკალური ხერხების არჩევას ტექსტის აზრი და გამოხატული გრძნობა უნდა განსაზღვრავდეს. ეს შეხედულება „მეორე პრაქტიკის“ სახელით გახდა ცნობილი.
- კამათში მის დასაცავად ძმაც ჩაერთო. ჯულიო ჩეზარე მონტევერდი თავადაც მუსიკოსი იყო. 1607 წელს მან გამოაქვეყნა განმარტება, რომელშიც კლაუდიოს შემოქმედებით პრინციპებს იცავდა.
- მონტევერდი ალქიმიითაც იყო დაინტერესებული. 1620-იანი წლების წერილებში ჩანს, რომ იგი ალქიმიურ საკითხებს იცნობდა და ცდებსაც ატარებდა. მისი ინტერესები მუსიკის ფარგლებს სცდებოდა.
- შვილის დასახმარებლად ძვირფასი საჩუქარი გაყიდა. 1627 წელს მისი ვაჟი, ექიმი მასიმილიანო, აკრძალული წიგნის კითხვის გამო ინკვიზიციამ დააპატიმრა. მონტევერდიმ მისი გირაოთი გათავისუფლებისთვის საჭირო თანხა ნაჩუქარი ძვირფასი ყელსაბამის გაყიდვით მოიპოვა.
- სასულიერო პირი ხანდაზმულობაში გახდა. 1632 წელს მონტევერდი მღვდლად აკურთხეს. მიუხედავად ამისა, საერო მუსიკის წერა განაგრძო; მისი ორი დიდი გვიანდელი ოპერა სწორედ ამ პერიოდის შემდეგ შეიქმნა.
- მისი საოპერო მემკვიდრეობის დიდი ნაწილი დაკარგულია. მუსიკითა და ტექსტით მხოლოდ სამი ოპერა შემოგვრჩა: „ორფეოსი“, „ულისეს დაბრუნება სამშობლოში“ და „პოპეას კორონაცია“. ამიტომ დღევანდელი წარმოდგენა მის თეატრალურ შემოქმედებაზე გადარჩენილ ნაწარმოებებსა და ისტორიულ საბუთებს ეყრდნობა.
მემკვიდრეობა
მონტევერდის შემოქმედებაში მუსიკალური ფორმა ადამიანის განცდას ემსახურება. მის პერსონაჟებს შეუძლიათ ერთდროულად უყვარდეთ და ეჭვი ეპარებოდეთ, ძალაუფლებას მიელტვოდნენ და სისუსტეს ამჟღავნებდნენ. ამ შინაგან წინააღმდეგობებს კომპოზიტორი ხმის, რიტმისა და ჰარმონიის საშუალებით გვაგრძნობინებს.
მისმა ძიებებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ბაროკოს მუსიკალური ენის ჩამოყალიბებასა და ოპერის განვითარებაში. მის ნაწარმოებებს სცენაზე აცოცხლებენ როგორც ძველი მუსიკის შემსრულებლები, ისე ახალი თეატრალური ხედვის მქონე ხელოვანები. ოთხი საუკუნის შემდეგაც მონტევერდის მუსიკასთან შეხვედრა ადამიანის ნაცნობ განცდებთან შეხვედრაა.