იოჰან სებასტიან ბახი — წესრიგისა და უსაზღვრო წარმოსახვის მუსიკა
შესავალი
ბახის მუსიკაში რამდენიმე დამოუკიდებელი მელოდია შეიძლება ერთდროულად ჟღერდეს, ერთმანეთს ეხმიანებოდეს და მაინც ერთ მთლიანობად იკვრებოდეს. ამ რთულ ქსოვილში მსმენელი ერთდროულად გრძნობს აზრის სიცხადეს, შინაგან დაძაბულობასა და სიმშვიდეს.
იოჰან სებასტიან ბახი (1685–1750) გერმანელი კომპოზიტორი, ორგანისტი და პედაგოგი იყო, რომლის შემოქმედებაშიც ბაროკოს მუსიკამ განვითარების ერთ-ერთ უმაღლეს საფეხურს მიაღწია. მან განსაკუთრებული სისრულით წარმოაჩინა პოლიფონიის — დამოუკიდებელი მელოდიური ხმების ერთდროული შეხამების — შესაძლებლობები. მისი მემკვიდრეობა მოიცავს სასულიერო და საერო ვოკალურ მუსიკას, საორკესტრო ნაწარმოებებსა და სხვადასხვა საკრავისთვის შექმნილ თხზულებებს.
ბიოგრაფია
მუსიკოსების ოჯახში
ბახი აიზენახში, მუსიკოსების მრავალთაობიან ოჯახში დაიბადა. მისი დაბადების თარიღია 1685 წლის 21 მარტი იმხანად იქ მოქმედი იულიუსის კალენდრით, რაც თანამედროვე კალენდრით 31 მარტს შეესაბამება. მამა, იოჰან ამბროზიუსი, ქალაქის მუსიკოსი იყო.
ათი წლისაც არ იყო, როცა ორივე მშობელი დაკარგა. ობოლი ბიჭი უფროს ძმასთან, ორგანისტ იოჰან კრისტოფთან, ორდრუფში გადავიდა და მისი ხელმძღვანელობით სწავლობდა. მოგვიანებით განათლება ლიუნებურგში განაგრძო, სადაც საეკლესიო გუნდში მღეროდა და ჩრდილოგერმანულ საორგანო მუსიკას ეცნობოდა.
პირველი თანამდებობები და კარის მუსიკოსის ცხოვრება
ახალგაზრდა ბახი არნშტადტსა და მიულჰაუზენში ორგანისტად მუშაობდა. 1708 წელს ვაიმარის კარზე გადავიდა, სადაც არაერთი საორგანო და საკლავირო ნაწარმოები შექმნა.
1717 წელს იგი კაპელმაისტერად მიიწვიეს ანჰალტ-კეთენის მთავარ ლეოპოლდთან. მუსიკის მოყვარული მმართველის კარზე გამორჩეული შემსრულებლები მუშაობდნენ, რამაც ბახს საკრავიერი მუსიკის შესაქმნელად ხელსაყრელი პირობები შეუქმნა. ამ პერიოდს უკავშირდება მისი არაერთი ცნობილი თხზულების ჩამოყალიბება და „ბრანდენბურგის კონცერტების“ კრებულის მომზადება.
ოჯახური სიხარული და დანაკარგი
ბახი ორჯერ იყო დაქორწინებული. პირველი მეუღლე, მარია ბარბარა, 1720 წელს გარდაიცვალა. იმ დროს კომპოზიტორი მთავართან ერთად მოგზაურობდა; შინ დაბრუნებულს მეუღლე უკვე დაკრძალული დახვდა.
1721 წელს ბახმა მომღერალ ანა მაგდალენა ვილკეზე იქორწინა. ორი ქორწინებიდან მას ოცი შვილი შეეძინა, რომელთაგან ათმა მიაღწია ზრდასრულ ასაკს. რამდენიმე ვაჟმა ოჯახური ტრადიცია გააგრძელა და ცნობილი კომპოზიტორი გახდა; მათ შორის იყვნენ კარლ ფილიპ ემანუელი და იოჰან კრისტიანი.
ლაიფციგი — ცხოვრების მთავარი შემოქმედებითი პერიოდი
1723 წელს ბახი ლაიფციგის წმინდა თომას ეკლესიის კანტორი და ქალაქის მუსიკალური ხელმძღვანელი გახდა. მას ევალებოდა მოსწავლეების სწავლება, გუნდის მომზადება და ღვთისმსახურების მუსიკით უზრუნველყოფა. განსაკუთრებით პირველ წლებში იგი საოცარი ნაყოფიერებით მუშაობდა და თითქმის ყოველ კვირას ახალ საეკლესიო კანტატას ამზადებდა.
ამ მოვალეობებთან ერთად ბახი საერო საკონცერტო ცხოვრებაშიც მონაწილეობდა. მისი ხელმძღვანელობით მუსიკალური საზოგადოება Collegium Musicum ციმერმანის ყავახანაში მართავდა კონცერტებს — სივრცეში, სადაც მუსიკა ქალაქის ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილი ხდებოდა.
სიცოცხლის ბოლოს კომპოზიტორს მხედველობა ძლიერ გაუუარესდა. თვალზე ჩატარებულმა ოპერაციებმა მდგომარეობა ვერ გამოასწორა. ბახი 1750 წლის 28 ივლისს, ლაიფციგში გარდაიცვალა.
გამორჩეული ნაწარმოებები
„ბრანდენბურგის კონცერტები“ — BWV 1046–1051
ექვსი კონცერტის კრებული, რომელიც ბახმა 1721 წელს ბრანდენბურგის მარკგრაფ კრისტიან ლუდვიგს მიუძღვნა. თითოეულ ნაწარმოებში საკრავების განსხვავებული შემადგენლობაა გამოყენებული. სოლისტებისა და ანსამბლის მონაცვლეობა, ცოცხალი რიტმი და მრავალფეროვანი ჟღერადობა ამ კრებულს ბაროკოს საკრავიერი მუსიკის ერთ-ერთ გამორჩეულ ნიმუშად აქცევს.
„კარგად ტემპერირებული კლავირი“ — BWV 846–893
ორი წიგნისგან შემდგარი კრებული, რომლის თითოეულ ნაწილში ოცდაოთხი პრელუდია და ფუგაა — ყველა მაჟორულ და მინორულ ტონალობაში. ფუგაში მუსიკალური თემა სხვადასხვა ხმაში მონაცვლეობით ჩნდება და ვითარდება. ბახმა ამ მკაცრად აგებულ ფორმას განწყობათა გასაოცარი მრავალფეროვნება შესძინა.
„მათეს ვნებანი“ — BWV 244
მათეს სახარების მიხედვით შექმნილი ვრცელი ნაწარმოები ქრისტეს ვნებისა და ჯვარცმის შესახებ. თხრობას სოლისტების არიები, გუნდური ეპიზოდები და ქორალები ენაცვლება. ბიბლიური ამბავი აქ სინანულის, თანაგრძნობისა და ადამიანის სულიერი პასუხისმგებლობის ღრმა გააზრებად იქცევა.
მესა სი მინორში — BWV 232
ბახის სიცოცხლის მიწურულს დასრულებული სასულიერო ნაწარმოები, რომელშიც სხვადასხვა დროს შექმნილი მუსიკაც გააერთიანა. საზეიმო საგუნდო მონაკვეთები და სოლისტების ინტიმური ეპიზოდები მისი ვოკალური ხელოვნების მასშტაბს წარმოაჩენს.
„გოლდბერგის ვარიაციები“ — BWV 988
1741 წელს გამოქვეყნებული საკლავირო ციკლი: საწყის არიას ოცდაათი ვარიაცია მოსდევს, ბოლოს კი არია კვლავ ბრუნდება. ვარიაციების საფუძველია უმთავრესად არიის ბანის ხაზი და ჰარმონიული აგებულება. ერთი საყრდენიდან ბახი სრულიად განსხვავებულ მუსიკალურ სახეებს ქმნის — მშვიდსა და ჩაფიქრებულს, მხიარულსა და თავბრუდამხვევად მოძრავს.
ექვსი სიუიტა სოლო ჩელოსთვის — BWV 1007–1012
უთანხლებო ჩელოსთვის დაწერილი ციკლი, რომელშიც ერთი საკრავი მრავალფეროვან მუსიკალურ სივრცეს ქმნის. პრელუდიებს სხვადასხვა ცეკვის ფორმაზე აგებული ნაწილები მოსდევს. პირველი სიუიტის პრელუდია ბახის ერთ-ერთი ყველაზე ადვილად საცნობი მელოდიაა.
„ფუგის ხელოვნება“ — BWV 1080
ფუგებისა და კანონების კრებული, რომელიც ერთი ძირითადი თემის გარდაქმნის მრავალ შესაძლებლობას გვიჩვენებს. ეს ბახის პოლიფონიური ოსტატობის გვიანდელი შეჯამებაა. კრებულის ბოლო, რთულად აგებული ფუგა დაუმთავრებელი სახით შემორჩა.
საინტერესო ფაქტები
- სამსახურიდან წასვლის სურვილის გამო დააპატიმრეს. 1717 წელს ბახმა კეთენში გადასვლა გადაწყვიტა, თუმცა ვაიმარის ჰერცოგმა მისი გათავისუფლება არ ისურვა. დაჟინებული მოთხოვნის გამო კომპოზიტორი დაახლოებით ერთი თვით დააპატიმრეს და მხოლოდ შემდეგ მისცეს წასვლის უფლება.
- სხვა მუსიკოსის მოსასმენად ფეხით იმოგზაურა. 1705 წელს ახალგაზრდა ბახი ლიუბეკში ჩავიდა ცნობილი ორგანისტისა და კომპოზიტორის, დიტრიხ ბუქსტეჰუდეს, მოსასმენად. მოგზაურობა დაგეგმილზე გაცილებით დიდხანს გაგრძელდა და სამსახურში დაბრუნებულმა საყვედური მიიღო.
- ლაიფციგში თავდაპირველად სხვების მიწვევა სურდათ. წმინდა თომას ეკლესიის კანტორის თანამდებობაზე ჯერ გეორგ ფილიპ ტელემანს განიხილავდნენ, შემდეგ — იოჰან კრისტოფ გრაუპნერს. პირველი ჰამბურგში დარჩა, მეორე კი დამსაქმებელმა არ გაათავისუფლა. ამის შემდეგ თანამდებობა ბახმა მიიღო.
- ყავის სიყვარულზე სახუმარო ნაწარმოებიც დაწერა. „ყავის კანტატის“ მთავარი გმირი ახალგაზრდა ქალია, რომელსაც მამა ყავის სმას უშლის. ქალიშვილი გამოსავალს პოულობს: მხოლოდ იმას გაჰყვება ცოლად, ვინც საყვარელ სასმელს არ აუკრძალავს. ნაწარმოები ბახის შემოქმედების ხალისიან, თეატრალურ მხარეს გვაჩვენებს.
- „გოლდბერგის ვარიაციების“ ცნობილი ამბავი დადასტურებული არ არის. გავრცელებული გადმოცემით, ბახმა ციკლი უძილობით შეწუხებული გრაფისთვის დაწერა, რათა ახალგაზრდა გოლდბერგს მისთვის ღამით დაეკრა. ეს მიმზიდველი ისტორია მოგვიანებით ჩაიწერა და მისი ყველა დეტალი სარწმუნოდ დადგენილი არ არის.
- მისი მუსიკა კოსმოსშიც გაიგზავნა. 1977 წელს გაშვებულ ორივე „ვოიაჯერს“ თან გააყოლეს დედამიწის ხმებისა და მუსიკის შემცველი ოქროს ფირფიტა. მასში ბახის სამი ნაწარმოების ჩანაწერი შევიდა, მათ შორის — მეორე „ბრანდენბურგის კონცერტის“ პირველი ნაწილი.
მემკვიდრეობა
ბახის გარდაცვალების შემდეგ მისი მუსიკა სრულად არ დავიწყებულა: მას სწავლობდნენ, ასრულებდნენ და ხელნაწერებს ინახავდნენ. თუმცა ფართო საზოგადოებაში მისი დიდი ვოკალური ნაწარმოებების დაბრუნებას განსაკუთრებული ბიძგი მისცა ფელიქს მენდელსონის ხელმძღვანელობით 1829 წელს შესრულებულმა „მათეს ვნებანმა“. შემდგომ დაიწყო ბახის თხზულებების სისტემური გამოცემა და შესწავლა.
ბახის ნაწარმოებები მუსიკალური განათლების საფუძვლად იქცა და სხვადასხვა თაობის კომპოზიტორთა შემოქმედებაზე იმოქმედა. მათში შემსრულებელი პოულობს როგორც ოსტატობის გამოცდას, ისე საკუთარი აზრისა და განცდის გამოხატვის შესაძლებლობას.
მისი მუსიკის სიცოცხლისუნარიანობას სწორედ ეს ერთიანობა განაპირობებს: მკაცრი აგებულება და თავისუფალი წარმოსახვა, ღრმა რწმენა და ადამიანური განცდების სიმდიდრე. ბახის მოსმენისას რთული მუსიკალური აზრი შეიძლება სრულიად უშუალო განცდად იქცეს.