უილიამ შექსპირის „ზაფხულის ღამის სიზმარი“ — სიყვარული ჯადოსნურ ტყეში
შესავალი
ღამით ტყეში შესული ოთხი შეყვარებული დილამდე ვეღარ არჩევს, ვის უყვარს, ვინ უყვართ და რამდენად შეიძლება საკუთარი გრძნობების ნდობა. იქვე ხელოსნები წარმოდგენას ამზადებენ, ჯადოსნური არსებების მეფე და დედოფალი ერთმანეთს ედავებიან, ცელქი სული კი ადამიანთა ცხოვრებას თავდაყირა აყენებს. ამ მოჩვენებით უწესრიგობაში შექსპირი სიყვარულის, წარმოსახვისა და თვითმოტყუების შესახებ გვესაუბრება.
„ზაფხულის ღამის სიზმარი“ ხუთმოქმედებიანი კომედიაა, რომელიც, სავარაუდოდ, 1595–1596 წლებში, ელისაბედ I-ის მმართველობის ხანაში დაიწერა. პიესა პირველად 1600 წელს გამოიცა, თუმცა მანამდე უკვე არაერთხელ იყო წარმოდგენილი სცენაზე.
ნაწარმოებში სამი სამყარო იკვეთება: ათენის წარჩინებულთა საზოგადოება, ხელოსნების ყოფა და ტყის ჯადოსნური სამეფო. თითოეულს თავისი წესები აქვს, მაგრამ ერთი ღამე ამ საზღვრებს შლის: დედოფალს ვირისთავიანი ხელოსანი უყვარდება, შეყვარებულები ერთგულების ფიცს ივიწყებენ, ხოლო მოყვარული მსახიობები ტრაგედიას უნებლიეთ კომედიად აქცევენ.
პიესის მხატვრული ხიბლი მსუბუქი სანახაობისა და სერიოზული კითხვების შერწყმაშია. რამდენად თავისუფალია ადამიანი სიყვარულში? ვხედავთ საყვარელ არსებას ისეთად, როგორიც არის, თუ მის სახეს ჩვენი წარმოსახვა ქმნის? შექსპირი ამ კითხვებს საბოლოო პასუხის გარეშე ტოვებს და მაყურებელს სიცილის მიღმა დაფიქრებასაც სთავაზობს.
შინაარსი — სიუჟეტის მიმოხილვა
ათენიდან გაქცევა
ათენში მმართველი თეზევსი ამორძალთა დედოფალ ჰიპოლიტაზე ქორწილისთვის ემზადება. სადღესასწაულო სამზადისს ეგევსის საჩივარი არღვევს: მის ქალიშვილ ჰერმიას ლისანდრე უყვარს, მამას კი მისი დემეტრეზე გათხოვება სურს.
თეზევსი ჰერმიას მამის ნების დამორჩილებას სთხოვს. წინააღმდეგ შემთხვევაში მას სიკვდილი ან ქორწინებაზე სამუდამოდ უარის თქმა ემუქრება. ჰერმია და ლისანდრე გადაწყვეტენ, ათენიდან გაიქცნენ და იქ დაქორწინდნენ, სადაც ეს კანონი ვეღარ მისწვდებათ.
თავიანთ გეგმას ისინი ჰერმიას მეგობარს, ელენას, გაანდობენ. ელენას დემეტრე უყვარს, თუმცა იგი მის გრძნობას აღარ პასუხობს. საყვარელი კაცის კეთილგანწყობის მოპოვების იმედით ელენა გაქცევის ამბავს დემეტრეს ატყობინებს. შედეგად, ოთხივე ახალგაზრდა ღამით ტყეში აღმოჩნდება.
ჯადოსნური ყვავილი და არეული სიყვარული
ტყეში საკუთარი დაპირისპირება აქვთ ობერონსა და ტიტანიას — ჯადოსნური არსებების მეფესა და დედოფალს. ობერონს სურს, ტიტანიამ აღსაზრდელი ბიჭი დაუთმოს, დედოფალი კი უარს ამბობს. მის დასამორჩილებლად ობერონი მსახურ პაკს ჯადოსნური ყვავილის მოტანას უბრძანებს.
ყვავილის წვენს უჩვეულო ძალა აქვს: ვისაც ძილის დროს ქუთუთოებზე წაუსვამენ, გაღვიძებისას დანახული პირველი არსება შეუყვარდება. ობერონი ამ ხერხით ტიტანიას დასჯას აპირებს. ამავე დროს, ელენას გასაჭირით შეძრული, პაკს დემეტრეს მოჯადოებასაც ავალებს.
პაკს ახალგაზრდები ერთმანეთში ერევა და ჯადოს ლისანდრეს მიმართ იყენებს. გაღვიძებული ლისანდრე ელენას დაინახავს და მყისვე მას შეიყვარებს. მოგვიანებით ობერონი დემეტრესაც აჯადოებს. ახლა ორივე კაცი ელენას ეტრფის, ჰერმია კი მიტოვებული რჩება.
ელენას ეს მოულოდნელი სიყვარული დაცინვა ჰგონია. ჰერმია მეგობარს ღალატში ადანაშაულებს, ლისანდრე და დემეტრე კი ერთმანეთთან საბრძოლველად ემზადებიან. გრძნობა, რომელსაც თითოეული მათგანი უტყუარ ჭეშმარიტებად მიიჩნევდა, თვალის დახამხამებაში იცვლება.
დედოფალი და ვირისთავიანი ხელოსანი
იმავე ტყეში ათენელი ხელოსნები თეზევსის ქორწილისთვის „პირამოსისა და თისბეს“ ტრაგედიას ამზადებენ. მათ შორის ყველაზე თავდაჯერებული მქსოველი ბოტომია, რომელსაც თითქმის ყველა როლის შესრულება სურს.
პაკი ბოტომს ვირის თავს გამოაბამს. შეშინებული ხელოსნები გაიქცევიან, თავად ბოტომი კი ვერ ხვდება, რა მოხდა. მის ხმაზე ტიტანია იღვიძებს და ჯადოს ძალით მაშინვე უყვარდება.
ეს შეხვედრა პიესის ერთ-ერთი ყველაზე სასაცილო და ამავე დროს მრავლისმთქმელი ეპიზოდია: მშვენიერების საზომი მთლიანად იცვლება, როდესაც მზერას სურვილი მართავს. ტიტანიასთვის ვირისთავიანი მქსოველი აღტაცების საგანია, თვითონ ბოტომი კი უჩვეულო პატივს თითქმის ბუნებრივად იღებს.
გამოღვიძება და ქორწილი
ბოლოს ობერონი და პაკი არეულობას ასწორებენ. ტიტანიას ჯადო ეხსნება, ბოტომს ადამიანის სახე უბრუნდება, ლისანდრეს კი კვლავ ჰერმია უყვარს. დემეტრე ელენასთან რჩება.
დილით თეზევსი შეყვარებულებს ტყეში პოულობს და მათ ქორწინებას თანხმდება. სამი წყვილის ქორწილს ხელოსნების წარმოდგენა აგვირგვინებს: მათი გულმოდგინება, მოუქნელი თამაში და ზედმეტი განმარტებები ტრაგიკულ ამბავს მხიარულ სანახაობად აქცევს.
პიესის ბოლოს პაკი უშუალოდ მაყურებელს მიმართავს და სთავაზობს, ნანახი სიზმრად მიიჩნიოს. ამ სიტყვებით სცენასა და დარბაზს შორის საზღვარიც ირღვევა: შესაძლოა, ჯადოსნური ღამის მონაწილეები მხოლოდ პერსონაჟები არ ყოფილან.
მთავარი პერსონაჟები და მათი დახასიათება
- ჰერმია — ახალგაზრდა ქალი, რომელიც სიყვარულის არჩევის უფლებას იცავს. მამისა და კანონის წინააღმდეგ წასასვლელად გამბედაობა ჰყოფნის, თუმცა საყვარელი ადამიანის მოულოდნელი უარყოფა მას ეჭვიანსა და დაუცველს ხდის.
- ლისანდრე — ჰერმიას შეყვარებული. თავდაპირველად ერთგულებისა და გაბედული სიყვარულის გამომხატველია, მაგრამ ჯადოს გავლენით იმავე მგზნებარებით სხვა ქალს ეტრფის. მისი ცვლილება სიყვარულის ფიცსა და გრძნობის სიმყარეს შორის სხვაობას გვაჩვენებს.
- ელენა — დემეტრეზე შეყვარებული ქალი, რომელსაც უპასუხო გრძნობამ საკუთარი თავის რწმენა შეურყია. იმდენად არის უარყოფას შეჩვეული, რომ მოულოდნელ თაყვანისცემასაც შეურაცხყოფად აღიქვამს.
- დემეტრე — ჰერმიას ხელის მაძიებელი, რომელსაც ადრე ელენა უყვარდა. ელენას მიმართ მისი გულგრილობა ზოგჯერ სისასტიკეში გადადის. ფინალში მიღწეული ბედნიერება მის შემთხვევაში განსაკუთრებით ორაზროვანია, რადგან სიყვარული ჯადოს ზემოქმედებას უკავშირდება.
- ობერონი — ჯადოსნური სამეფოს მეფე. შეუძლია სხვისი ტკივილის დანახვა, მაგრამ საკუთარი სურვილის აღსასრულებლად სხვათა გრძნობების მართვასაც არ ერიდება. მის ქცევაში მზრუნველობა და ძალაუფლებისკენ სწრაფვა თანაარსებობს.
- ტიტანია — ჯადოსნური სამეფოს დედოფალი. აღსაზრდელი ბავშვის დათმობაზე უარით საკუთარ ნებასა და ერთგულებას იცავს. მისი მოჯადოება სასაცილო სანახაობას ქმნის, თუმცა ამავე დროს სხვისი ნების დამორჩილების ამბავიცაა.
- პაკი, იგივე რობინ გუდფელოუ — ცელქი სული და ობერონის მსახური. სწრაფი, მოხერხებული და ხუმრობის მოყვარულია. ადამიანთა ვნებებს გარედან უყურებს და მათი თავდაჯერებული ქცევის სასაცილო მხარეს ამჩნევს.
- ბოტომი — მქსოველი და მოყვარული მსახიობი. საკუთარი შესაძლებლობების გადაჭარბებული რწმენა სასაცილოს ხდის, მაგრამ მისი გულწრფელი გატაცება თეატრით სიმპათიასაც იწვევს. ჯადოსნურ სამყაროში მოხვედრილიც ყოველდღიურ სიმშვიდეს ინარჩუნებს.
- პიტერ ქვინსი და ხელოსანთა დასი — წარმოდგენის მომწყობი და მისი თანამოაზრეები. მათ ხელოვნების შექმნის დიდი სურვილი აქვთ, თუმცა სცენურ პირობითობას ცუდად ფლობენ. მათი მცდელობა ერთდროულად თეატრის დაცინვაცაა და მისდამი სიყვარულის გამოხატულებაც.
- თეზევსი და ჰიპოლიტა — ათენის მმართველი და ამორძალთა დედოფალი. მათი ქორწილი სხვადასხვა ამბავს აერთიანებს. თეზევსი თავდაპირველად მკაცრ წესრიგს იცავს, ბოლოს კი შეყვარებულთა არჩევანს აღიარებს.
- ეგევსი — ჰერმიას მამა, რომელიც ქალიშვილის ქორწინების გადაწყვეტას საკუთარ უფლებად მიიჩნევს. მისი მოთხოვნა პირად თავისუფლებასა და მშობლის ძალაუფლებას შორის დაპირისპირებას წარმოშობს.
საინტერესო ფაქტები
1. პიესას ერთი მთავარი სიუჟეტური წყარო არ აქვს
შექსპირმა სხვადასხვა ტრადიცია გააერთიანა: ოვიდიუსის „მეტამორფოზები“, ჩოსერის „კენტერბერიული მოთხრობები“, პლუტარქეს თხზულებები და ხალხური წარმოდგენები ჯადოსნურ არსებებზე. პირამოსისა და თისბეს ამბავი ოვიდიუსთან გვხვდება, ხოლო თეზევსისა და ჰიპოლიტას ქორწინება ჩოსერის „რაინდის მოთხრობასაც“ უკავშირდება. ამ განსხვავებული მასალის შეკავშირებით შექსპირმა დამოუკიდებელი სცენური სამყარო შექმნა.
2. საქორწილო დაკვეთით დაწერის ამბავი მხოლოდ ვარაუდია
არსებობს მოსაზრება, რომ „ზაფხულის ღამის სიზმარი“ რომელიმე დიდგვაროვნის ქორწილისთვის შეიქმნა. ვარაუდს პიესის საქორწილო გარემო და დასასრულის კურთხევა ამყარებს, თუმცა დამაჯერებელი საბუთი, რომელიც კონკრეტულ ქორწილს ნაწარმოების შექმნას დაუკავშირებდა, არ არსებობს.
3. ცნობილი „საქორწილო მარში“ ამ პიესასთან არის დაკავშირებული
ფელიქს მენდელსონის „საქორწილო მარში“ „ზაფხულის ღამის სიზმრის“ სცენური მუსიკის ნაწილია. კომპოზიტორმა პიესით შთაგონებული უვერტიურა 1826 წელს, ჩვიდმეტი წლის ასაკში დაწერა, ხოლო 1843 წელს დადგმისთვის დამატებითი მუსიკა შექმნა. დღეს მარში ხშირად იმ ადამიანებსაც სმენიათ, რომლებსაც შექსპირის პიესა არ წაუკითხავთ.
4. ბედნიერ დასასრულში ერთი ჯადო მაინც რჩება
ლისანდრესა და ტიტანიას მოჯადოება უქმდება, დემეტრესი კი — არა. ამ დეტალის გამო ფინალი მხოლოდ ბუნებრივი წესრიგის აღდგენად ვერ განიმარტება. ელენა სასურველ სიყვარულს იღებს, მაგრამ მაყურებელს შეუძლია იკითხოს: რამდენად თავისუფალია გრძნობა, რომელიც გარედან ჩარევამ წარმოშვა?
5. ხელოსნების წარმოდგენა მთავარ ამბავს ირეკლავს
პირამოსსა და თისბესაც, ჰერმიასა და ლისანდრეს მსგავსად, სიყვარული აკავშირებთ და დაბრკოლება აშორებთ. თუმცა ხელოსნების მიერ გათამაშებულ ამბავს ტრაგიკული დასასრული აქვს. ამგვარად, საქორწილო ზეიმში ჩართული კომიკური წარმოდგენა გვახსენებს, რომ შეყვარებულთა ამბავი სხვაგვარადაც შეიძლებოდა დასრულებულიყო. ოვიდიუსის ეს სიუჟეტი „რომეო და ჯულიეტას“ ტრაგიკულ სამყაროსაც ეხმიანება.
6. ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ დადგმაში ტყე საერთოდ არ ჩანდა
პიტერ ბრუკის 1970 წლის დადგმაში ტრადიციული ზღაპრული ტყე კაშკაშა თეთრმა სივრცემ შეცვალა. მსახიობები ტრაპეციებსა და აკრობატულ ილეთებს იყენებდნენ. სალი ჯეიკობსის სცენოგრაფიამ აჩვენა, რომ პიესის ჯადოსნურობას ხეებისა და მთვარის რეალისტური გამოსახვა არ სჭირდება — მის შესაქმნელად მსახიობის მოძრაობა და მაყურებლის წარმოსახვაც საკმარისია.