ვერგილიუსის „ენეიდა“ — დაკარგული სამშობლო და მომავლის მძიმე ფასი
შესავალი
ტროა იწვის. დამარცხებული ქალაქიდან კაცი მოხუცი მამით მხრებზე და მცირეწლოვანი ვაჟით ხელში გამოდის. უკან წარსული ინგრევა, წინ კი გაურკვეველი გზა იწყება. ენეასს მხოლოდ საკუთარი სიცოცხლის გადარჩენა არ ევალება: მან დაღუპული სამშობლოს ხსოვნა უნდა შეინარჩუნოს და გადარჩენილ თანამემამულეებს ახალი სამკვიდრო უპოვოს.
ამ მოვალეობის გარშემო ვითარდება ვერგილიუსის „ენეიდა“ — თორმეტწიგნიანი ლათინური ეპიკური პოემა, რომელზეც ავტორი დაახლოებით ძვ. წ. 29–19 წლებში მუშაობდა. ნაწარმოები რომის ისტორიაში გარდამტეხ ხანას ეკუთვნის: ხანგრძლივი სამოქალაქო ომების შემდეგ ავგუსტუსი ძალაუფლებას განიმტკიცებდა, საზოგადოება კი მშვიდობისა და მდგრადი წესრიგის დამყარებას ელოდა.
„ენეიდა“ რომაელთა წარმომავლობას ტროის ლეგენდარულ წარსულს უკავშირებს. თუმცა პოემა მხოლოდ სახელმწიფოს სიდიადის სადიდებელი არ არის. ვერგილიუსი მკითხველს გამუდმებით ახსენებს, რომ ისტორიული გამარჯვების მიღმა ცალკეული ადამიანების დაღუპვა, მიტოვებული სიყვარული და განადგურებული ოჯახები რჩება.
ნაწარმოების მთავარი დაძაბულობა პირად სურვილსა და მოვალეობას შორის წარმოიშობა. ენეასი ხშირად ვერ ირჩევს იმას, რაც თავად გააბედნიერებდა: მას ისეთი მომავლის სამსახური ევალება, რომელსაც საკუთარი თვალით ვერ იხილავს. ამ წინააღმდეგობის გამო „ენეიდა“ ერთდროულად არის პოემა სამშობლოს ძიებაზე, ძალაუფლების წარმოშობასა და მსხვერპლზე, რომელსაც დიდი მიზნები მოითხოვს.
შინაარსი — სიუჟეტის მიმოხილვა
ტროიდან კართაგენამდე
პოემა ტროის დაცემით არ იწყება. მკითხველი ენეასსა და მის თანამგზავრებს უკვე ხანგრძლივი ხეტიალის შემდეგ ხვდება. ტროელთა მტერი ქალღმერთი იუნონა მათ წინააღმდეგ ქარიშხალს აღძრავს, რომელიც ხომალდებს აფრიკის სანაპიროსთან გაფანტავს.
გადარჩენილები კართაგენში აღმოჩნდებიან. ქალაქის დედოფალი დიდონა მათ შეიფარებს და ენეასს წარსულის მოყოლას სთხოვს. სწორედ მისი მონათხრობიდან ვიგებთ ტროის უკანასკნელი ღამის ამბავს: ხის ცხენის ქალაქში შეყვანას, ბერძენთა მოულოდნელ თავდასხმასა და გადარჩენის სასოწარკვეთილ მცდელობას.
ენეასი ტროიდან მამას, ანქისეს, და ვაჟს, ასკანიუსს, გამოიყვანს, მაგრამ მეუღლეს — კრეუსას — დაკარგავს. მოგვიანებით მისი აჩრდილი ეცხადება და აუწყებს, რომ წინ ხანგრძლივი მოგზაურობა და ახალი სამშობლო ელის.
კართაგენში ენეასსა და დიდონას ერთმანეთი შეუყვარდებათ. ორივე დევნილია, ორივემ დაკარგა ძველი ცხოვრება და უცხო მიწაზე შეაფარა თავი. ამიტომ მათი დაახლოება საერთო ტკივილის გაგებასაც ეფუძნება. თუმცა ღმერთების მაცნე მერკურიუსი ენეასს შეახსენებს: მისი დანიშნულება იტალიაშია.
ენეასი კართაგენს ტოვებს. სასოწარკვეთილი დიდონა თავს იკლავს და წასულ სატრფოს წყევლის. პოემაში ეს წყევლა რომსა და კართაგენს შორის მომავალი მტრობის მითურ წინაპირობად იქცევა.
ქვესკნელში ჩასვლა
იტალიაში ჩასული ენეასი კუმეს სიბილას დახმარებით ქვესკნელში ეშვება. მას გარდაცვლილ მამასთან შეხვედრა სურს. გზად დიდონასაც დაინახავს და თავის გამართლებას შეეცდება, მაგრამ დედოფალი პასუხს არ გასცემს და განშორდება.
ანქისე შვილს რომის მომავალს უჩვენებს — იმ ადამიანთა სულებს, რომლებიც ჯერ არ დაბადებულან და ოდესღაც რომის ისტორიას შექმნიან. ამ ხილვით ენეასის მოგზაურობა უფრო ფართო მნიშვნელობას იძენს: იგი მხოლოდ თავშესაფარს აღარ ეძებს, არამედ მომავალი ხალხისა და სახელმწიფოს ბედს ემსახურება.
ახალი სამშობლო და ახალი ომი
ტროელები ლაციუმში ჩადიან, სადაც მეფე ლატინუსი თავდაპირველად კეთილგანწყობით ხვდება მათ. წინასწარმეტყველების თანახმად, მისი ქალიშვილი ლავინია უცხოელს უნდა გაჰყვეს ცოლად. ენეასის გამოჩენა ამ წინასწარმეტყველების აღსრულების შესაძლებლობას ქმნის.
თუმცა ლავინიას ცოლად შერთვა რუტულთა წინამძღოლ ტურნუსსაც სურს. პირად მეტოქეობას ადგილობრივთა შიში და იუნონას ჩარევა ემატება. მშვიდობიანი დასახლების ნაცვლად ომი იწყება.
ენეასი მოკავშირეებს ეძებს და მეფე ევანდრეს დახმარებას იღებს. ევანდრე მას თავის ახალგაზრდა ვაჟს, პალანტს, ანდობს. ბრძოლაში პალანტს ტურნუსი კლავს და მის აღჭურვილობას ნადავლად იღებს. ეს დანაკარგი ენეასში გამანადგურებელ რისხვას აღძრავს.
ბოლოს ომის ბედი ენეასისა და ტურნუსის ორთაბრძოლამ უნდა გადაწყვიტოს. დამარცხებული ტურნუსი სიცოცხლის შენარჩუნებას ითხოვს. ენეასი ყოყმანობს, მაგრამ მოწინააღმდეგეზე პალანტის ხმლის საკიდს შეამჩნევს. მოკლული ჭაბუკის გახსენებაზე რისხვა სძლევს და ტურნუსს კლავს.
პოემა ამ სიკვდილით მთავრდება. მკითხველი ვერ ხედავს ახალი ქალაქის საზეიმო დაარსებას ან საყოველთაო შერიგებას. გამარჯვებას უკანასკნელ წამამდე თან სდევს ზნეობრივი კითხვა: სად გადის ზღვარი სამართლიან შურისგებასა და დაუნდობლობას შორის?
მთავარი პერსონაჟები და მათი დახასიათება
- ენეასი — ტროელი გმირი, ანქისესა და ქალღმერთ ვენუსის ვაჟი. მისი მთავარი ღირსება ღმერთების, ოჯახის და თანამემამულეების წინაშე მოვალეობის ერთგულებაა. თუმცა იგი უგრძნობი აღმსრულებელი არ არის: იტანჯება, ეჭვობს და რისხვასაც ემორჩილება. სწორედ ეს წინააღმდეგობები ანიჭებს მის სახეს ადამიანურ სიღრმეს.
- დიდონა — კართაგენის დედოფალი და დამაარსებელი. თავდაპირველად ძლიერი მმართველია, რომელმაც პირადი უბედურების შემდეგ ახალი ცხოვრება შექმნა. ენეასის სიყვარული მისთვის ბედნიერების დაბრუნების იმედად იქცევა, განშორება კი ამ იმედს ანადგურებს. მისი ტრაგედია ნათლად გვიჩვენებს, ვის ტკივილს ტოვებს უკან გმირის ისტორიული დანიშნულება.
- ანქისე — ენეასის მამა, წინაპართა ხსოვნისა და ოჯახური უწყვეტობის მატარებელი. ტროიდან მისი გამოყვანა წარსულის გადარჩენასაც ნიშნავს. გარდაცვალების შემდეგ იგი შვილს მომავლის მნიშვნელობის გაგებაში ეხმარება.
- ასკანიუსი, ანუ იულუსი — ენეასის ვაჟი. იგი იმ მომავალი თაობის წარმომადგენელია, რომლისთვისაც ენეასი იბრძვის. მამისა და შვილის ურთიერთობა პოემის დიდ ისტორიულ მიზანს პირად და გასაგებ შინაარსს ანიჭებს.
- ტურნუსი — რუტულთა მამაცი წინამძღოლი და ენეასის მთავარი მოწინააღმდეგე. საკუთარ ღირსებას, სამშობლოსა და ლავინიაზე ქორწინების იმედს იცავს. ვერგილიუსი მას მხოლოდ ბოროტ მტრად არ წარმოგვიდგენს: მისი სიმამაცე და განწირულობა მკითხველის თანაგრძნობასაც იწვევს.
- ლატინუსი და ლავინია — ლაციუმის მეფე და მისი ქალიშვილი. ლატინუსი მშვიდობიანი შეთანხმების შესაძლებლობას ხედავს, მაგრამ დაპირისპირებას ვერ აჩერებს. ლავინიას ქორწინებას პოლიტიკური მნიშვნელობა ენიჭება, თუმცა თავად ქალის ხმა პოემაში თითქმის არ ისმის.
- ევანდრე და პალანტი — ენეასის მოკავშირე მეფე და მისი ახალგაზრდა ვაჟი. ევანდრეს ნდობა ენეასს პირად პასუხისმგებლობას აკისრებს; პალანტის დაღუპვა კი ომის ფასს მამის მწუხარებით გვაჩვენებს.
- ვენუსი — სიყვარულის ქალღმერთი და ენეასის მფარველი დედა. იგი შვილს განსაცდელში ეხმარება, თუმცა მის ჩარევას სხვა ადამიანებისთვის მტკივნეული შედეგებიც მოჰყვება.
- იუნონა — ტროელთა დაუძინებელი მოწინააღმდეგე და კართაგენის მფარველი. იცის, რომ ტროელთა შთამომავლები მის საყვარელ ქალაქს საფრთხეს შეუქმნიან, ამიტომ ენეასის გზის შეფერხებას ცდილობს. ბედისწერის გაუქმება არ შეუძლია, მაგრამ მის აღსრულებას გაცილებით სისხლიანს ხდის.
- კუმეს სიბილა — აპოლონის ქურუმი და წინასწარმეტყველი, რომელიც ენეასს ქვესკნელისკენ მიუძღვის. მისი დახმარებით გმირი ცოცხალთა სამყაროს საზღვარს გადალახავს და საკუთარი დანიშნულების უფრო ღრმა მნიშვნელობას შეიცნობს.
საინტერესო ფაქტები
1. ძველი გადმოცემით, ვერგილიუსს პოემის დაწვა სურდა
ვერგილიუსის ანტიკური ბიოგრაფიის თანახმად, პოეტი „ენეიდას“ საბოლოოდ დამუშავებულად არ მიიჩნევდა და სიკვდილის წინ მის განადგურებას ცდილობდა. ავგუსტუსის ჩარევით ნაწარმოები გადარჩა და გამოსაცემად ვერგილიუსის მეგობრებს გადაეცა. ეს ამბავი ძველი ბიოგრაფიული ტრადიციის ნაწილია; მისი ყველა დეტალის ისტორიული სიზუსტე დადასტურებული არ არის.
2. პოემის ზოგიერთ სტრიქონს საბოლოო დამუშავების კვალი აკლია
„ენეიდაში“ დარჩენილია სტრიქონები, რომლებიც ლექსის საზომს ბოლომდე არ ავსებს. ეს ავტორის დაუმთავრებელ შესწორებებზე მიუთითებს. თუმცა ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ საბოლოოდ გაუსწორებელი ტექსტი და დაუსრულებელი სიუჟეტი: პოემის თორმეტწიგნიანი აგებულება მთლიანია, ხოლო მკვეთრი დასასრული თავისთავად დაკარგული გაგრძელების არსებობას არ ამტკიცებს.
3. ვერგილიუსი ნაწილებს ყოველთვის თანმიმდევრობით არ წერდა
ანტიკური ბიოგრაფიის ცნობით, ვერგილიუსმა ჯერ ნაწარმოების საერთო მონახაზი პროზად შეადგინა, შემდეგ კი ცალკეული მონაკვეთები ლექსად დაამუშავა. იგი ყოველთვის პირველი წიგნიდან უკანასკნელისკენ არ მიდიოდა — სხვადასხვა ნაწილს უბრუნდებოდა და ერთმანეთთან აკავშირებდა. ასე იქმნებოდა პოემის რთული ქსელი, რომელშიც ადრეული ეპიზოდი მოგვიანებით ახალ მნიშვნელობას იძენს.
4. „ენეიდა“ ჰომეროსის ორივე დიდ პოემას ეხმიანება
პირველი ექვსი წიგნი, რომლებიც ხეტიალსა და სამშობლოს ძიებას აღწერს, განსაკუთრებით ახლოს დგას „ოდისეასთან“; მეორე ექვსი, იტალიაში გამართული ომების ამბავი, — „ილიადასთან“. თუმცა ვერგილიუსი ბერძნულ ნიმუშებს ახალ მიზანს უსახავს: მისი გმირი დაკარგულ სახლში ვერ ბრუნდება და მომავალი თაობებისთვის ჯერ არარსებული სამშობლო უნდა შექმნას.
5. ენეასი თავად რომის დამაარსებელი არ არის
ენეასის მოგზაურობა რომის დაარსების წინაისტორიაა. მითური ტრადიციით, მას ლავინიუმის დაარსება უკავშირდება, ასკანიუსს — ალბა-ლონგისა, ხოლო რომს მრავალი თაობის შემდეგ რომულუსი აარსებს. ეს დაშორება პოემის მთავარ აზრს აძლიერებს: ენეასი იმ მომავლისთვის იღვწის, რომლის სრულ შედეგსაც ვერ მოესწრება.
6. ენეასის ფარზე მისთვის უცნობი მომავალია გამოსახული
ვულკანუსის მიერ გამოჭედილ ფარზე რომის მომავალი ისტორიის ეპიზოდებია გამოსახული, მათ შორის — აქციუმის ბრძოლა და ავგუსტუსის გამარჯვება. ენეასი გამოსახულებათა სრულ მნიშვნელობას ვერ ხვდება, მაგრამ ფარს მაინც იღებს. ამ სახეში პოემის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი აზრი იყრის თავს: გმირი საკუთარი შთამომავლების ბედს ატარებს, მიუხედავად იმისა, რომ ამ ბედის ბოლომდე შეცნობა არ შეუძლია.