დომენიკო სკარლატი — კლავესინის დიდოსტატი, რომელმაც ეპოქას გაუსწრო

დომენიკო სკარლატის მუსიკაში იტალიური მელოდიურობა ესპანური ცეკვის რიტმს ხვდება. მის სონატებში ხან გიტარის ჟღერადობა გამოსჭვივის, ხან საზეიმო მსვლელობის განწყობა იგრძნობა, ხან კი მოულოდნელად სევდიანი, თითქმის ჩურჩულით წარმოთქმული მელოდია ჩნდება.

დომენიკო სკარლატი (1685–1757) იტალიელი კომპოზიტორი და კლავესინის გამორჩეული შემსრულებელი იყო. იგი ბაროკოს ეპოქაში მოღვაწეობდა, თუმცა თავისი გაბედული მუსიკალური მიგნებებით მომდევნო ეპოქის სიახლეებსაც უახლოვდებოდა. მის სახელს უმთავრესად კლავიშიანი საკრავებისთვის შექმნილი სონატები უკავშირდება — მცირე მოცულობის ნაწარმოებები, რომლებშიც უჩვეულო გამომგონებლობა და შემსრულებლის ოსტატობისადმი დიდი მოთხოვნა ერთმანეთს ერწყმის. საყოველთაოდ გავრცელებული კატალოგი მის 555 სონატას მოიცავს.

ბიოგრაფია

ჯუზეპე დომენიკო სკარლატი 1685 წლის 26 ოქტომბერს ნეაპოლში დაიბადა. მამამისი, ალესანდრო სკარლატი, თავისი დროის სახელგანთქმული კომპოზიტორი, განსაკუთრებით კი საოპერო მუსიკის ოსტატი იყო. დომენიკოს მუსიკალური აღზრდა ოჯახში დაიწყო; მამის გამოცდილებამ და პროფესიულმა კავშირებმა მის ადრეულ წინსვლაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა.

1701 წელს, ჯერ კიდევ თხუთმეტი წლისა, ნეაპოლის სამეფო კარის ორგანისტად და კომპოზიტორად დაინიშნა. მოგვიანებით ვენეციაში, შემდეგ კი რომში მოღვაწეობდა. რომში იგი პოლონეთის ყოფილი დედოფლის, მარია კაზიმირას, სამსახურში ჩადგა და მისი თეატრისთვის ოპერებს წერდა. შემდეგ ვატიკანის წმინდა პეტრეს ბაზილიკის ჯულიას კაპელას ხელმძღვანელობდა. ამ პერიოდში ქმნიდა როგორც საერო, ისე სასულიერო მუსიკას.

მის ცხოვრებაში გადამწყვეტი ცვლილება 1719 წელს მოხდა, როდესაც პორტუგალიაში გაემგზავრა და ლისაბონის სამეფო კარზე დაიწყო მუშაობა. იქ პრინცესა მარია ბარბარას მუსიკის მასწავლებელი გახდა. ნიჭიერი მოსწავლისა და კომპოზიტორის ურთიერთობა მრავალწლიანი შემოქმედებითი თანამშრომლობის საფუძვლად იქცა.

1729 წელს მარია ბარბარა ესპანეთის ტახტის მემკვიდრეს, მომავალ მეფე ფერდინანდ VI-ს, გაჰყვა ცოლად. სკარლატიც მას ესპანეთში გაჰყვა: თავდაპირველად სევილიაში ცხოვრობდა, 1733 წლიდან კი მადრიდში დამკვიდრდა. მარია ბარბარას სამსახურში სიცოცხლის ბოლომდე დარჩა.

ესპანეთში გატარებულმა წლებმა მის მუსიკას განსაკუთრებული სახე შესძინა. ადგილობრივი სიმღერისა და ცეკვის რიტმები, გიტარის დაკვრის ხერხები და სამეფო კარის მდიდარი მუსიკალური გარემო მის სონატებში ახლებურად აისახა. ამ ნაწარმოებების დიდი ნაწილის შექმნის ზუსტი თარიღი უცნობია, რაც მისი შემოქმედების თანმიმდევრულად შესწავლას ართულებს.

დომენიკო სკარლატი 1757 წლის 23 ივლისს, 71 წლის ასაკში, მადრიდში გარდაიცვალა.

გამორჩეული ნაწარმოებები

სკარლატის სონატების სათაურებთან ხშირად გვხვდება ასო K და ნომერი. ეს აღნიშვნა ამერიკელი კლავესინისტისა და მკვლევრის, რალფ კერკპატრიკის, მიერ შედგენილ კატალოგს უკავშირდება.

„სავარჯიშოები კლავესინისთვის“ — Essercizi per gravicembalo, K. 1–30 (1738)

ოცდაათი ნაწარმოების კრებული, რომელმაც სკარლატის ევროპული აღიარება მოუტანა. მოკრძალებული სათაური მხოლოდ ტექნიკურ სავარჯიშოებს როდი გულისხმობს: ეს სრულფასოვანი მუსიკალური ნაწარმოებებია, რომლებშიც ცოცხალი რიტმი, მოულოდნელი მელოდიური სვლები და შესრულების რთული ხერხები იყრის თავს. კრებული პორტუგალიის მეფე ჟუან V-ს მიეძღვნა.

სონატა რე მინორში, K. 141

სკარლატის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი სონატა, რომლის მთავარი ნიშანია ერთი და იმავე ბგერის სწრაფი, მრავალჯერადი გამეორება. დაძაბული მოძრაობა და მკვეთრი რიტმი ნაწარმოებს დაუცხრომელ ენერგიას ანიჭებს. შემსრულებლისგან იგი თითების სისწრაფესთან ერთად განსაკუთრებულ სიზუსტესაც მოითხოვს.

სონატა მი მაჟორში, K. 380

ნათელი და ღირსეული ხასიათის ნაწარმოები, რომლის მკაფიო რიტმი საზეიმო მსვლელობას მოგვაგონებს. აქ სკარლატის მუსიკის მომხიბვლელობას მელოდიის მოხდენილობა და ფრაზების დახვეწილი აგებულება ქმნის. ეს სონატა საკონცერტო შესრულებებში ხშირად დამატებით ნომრადაც ჟღერს.

სონატა ფა მინორში, K. 466

ჩაფიქრებული და სევდიანი ნაწარმოები, რომელიც სკარლატის ლირიკულ მხარეს წარმოაჩენს. რბილი მოძრაობა და გამომსახველი მელოდია ინტიმურ განწყობას ქმნის. იგი განსაკუთრებით კარგად გვიჩვენებს, რომ კომპოზიტორის სონატების ღირსება მხოლოდ შესრულების სირთულე არ არის.

„კატის ფუგა“ — სონატა სოლ მინორში, K. 30

უჩვეულო საწყისი მუსიკალური თემით გამორჩეული ფუგა, რომელიც „სავარჯიშოების“ კრებულს ასრულებს. სახელწოდება „კატის ფუგა“ მოგვიანებით დამკვიდრდა და თავად კომპოზიტორს არ ეკუთვნის. ამ სახელთან დაკავშირებულმა ლეგენდამ ნაწარმოებს დამატებითი პოპულარობა შესძინა.

„სტაბატ მატერი“ — Stabat Mater, ათი ხმისთვის

სასულიერო ნაწარმოები, რომელიც ჯვარცმული ქრისტეს წინაშე მდგომი ღვთისმშობლის მწუხარებას გადმოსცემს. სავარაუდოდ, რომში მოღვაწეობის პერიოდში შეიქმნა. მრავალხმიანი ქსოვილი და დაძაბული ჰარმონიები მას ღრმა ემოციურ ძალას ანიჭებს. „სტაბატ მატერი“ სკარლატის ვოკალური ოსტატობის ერთ-ერთი გამორჩეული ნიმუშია.

საინტერესო ფაქტები

1. ბახისა და ჰენდელის თანატოლი იყო. სამივე კომპოზიტორი 1685 წელს დაიბადა. მიუხედავად ამისა, მათი შემოქმედებითი გზები მკვეთრად განსხვავდებოდა: სკარლატის ყველაზე გამორჩეული მემკვიდრეობა კლავიშიანი საკრავის მცირე ფორმის ნაწარმოებებში გამოიხატა.
2. ჰენდელთან მუსიკალური შეჯიბრების ამბავი შემოგვრჩა. ადრეული ბიოგრაფიული გადმოცემის თანახმად, რომში, კარდინალ ოტობონის სასახლეში, სკარლატი და ჰენდელი ერთმანეთს შესრულების ოსტატობაში შეეჯიბრნენ. კლავესინზე უპირატესობა სკარლატის მიაკუთვნეს, ორგანს კი ჰენდელი უკეთ ფლობდა. ამბის ყველა დეტალი მყარად დადასტურებული არ არის, ამიტომ მას სიფრთხილით უნდა მოვეკიდოთ.
3. „კატის ფუგის“ შთაგონების წყაროზე ლეგენდა არსებობს. გადმოცემის მიხედვით, სკარლატის კატამ კლავესინის კლავიშებზე გაიარა და შემთხვევით აჟღერებული ბგერებით კომპოზიტორს ფუგის თემა უკარნახა. ეს მომხიბვლელი ისტორია დადასტურებული ბიოგრაფიული ფაქტი არ არის; უფრო ნაწარმოების უჩვეულო დასაწყისის ახსნის სახალისო მცდელობაა.
4. ხელების გადაჯვარედინებას გამომსახველ ხერხად იყენებდა. მის სონატებში შემსრულებელს ხშირად უხდება ერთი ხელის მეორეზე გადატარება, კლავიატურის დაშორებულ მონაკვეთებს შორის სწრაფად გადაადგილება და ბგერების ელვისებური გამეორება. ეს ხერხები სანახაობრივ ეფექტთან ერთად განსხვავებული ხმების მონაცვლეობასა და მუსიკის ხასიათსაც ემსახურება.
5. სამეფო მოსწავლე მისი მემკვიდრეობის შენარჩუნებასაც დაეხმარა. მარია ბარბარა დახელოვნებული კლავესინისტი და მუსიკის დიდი მოყვარული იყო. მისი სურვილით სკარლატის სონატები საგანგებოდ გადაწერეს და ტომებად შეკრეს. ამ ხელნაწერი კრებულების მნიშვნელოვანი ნაწილი დღეს ვენეციისა და პარმის ბიბლიოთეკებში ინახება.
6. მისი სონატები უმეტესად ერთნაწილიანია. მოცარტისა და ბეთჰოვენის მრავალნაწილიანი სონატებისგან განსხვავებით, სკარლატის სონატების უმრავლესობა ერთი ნაწილისგან შედგება, რომელიც ორ განმეორებად მონაკვეთად იყოფა. ამ მცირე სივრცეში კომპოზიტორი გასაოცარ მრავალფეროვნებას აღწევს — ცეკვის ხალისიდან ღრმა სევდამდე.

მემკვიდრეობა

დომენიკო სკარლატიმ კლავიშიანი საკრავის გამომსახველობითი შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად გააფართოვა. მან იტალიური მუსიკალური განათლება პირენეს ნახევარკუნძულის მრავალფეროვან ტრადიციებს შეუთავსა და სრულიად გამორჩეული ხელწერა შექმნა. მისი ნაწარმოებების სირთულე ყოველთვის მუსიკალურ აზრს ემსახურება: სწრაფი მოძრაობა შეიძლება მღელვარებას გადმოსცემდეს, მკვეთრი აკორდები — ცეკვის ენერგიას, მარტივი მელოდია კი — ყველაზე პირად განცდას.

სკარლატის სონატებს აფასებდნენ და სწავლობდნენ მომდევნო თაობის მუსიკოსებიც. შოპენი მათ მოსწავლეებს ასწავლიდა, ბრამსი კი მათი ხელნაწერების ასლებს აგროვებდა. დღეს ეს მუსიკა როგორც კლავესინზე, ისე თანამედროვე ფორტეპიანოზე სრულდება.

მისი შემოქმედება გვახსენებს, რომ მუსიკალური აზრის სიღრმეს ნაწარმოების მოცულობა არ განსაზღვრავს. სკარლატის ხშირად რამდენიმე წუთიც ჰყოფნის, რათა მოულოდნელობებით, ხალისითა და ნაზი სევდით სავსე სამყარო შექმნას.