გუსტავ ჰოლსტი — კოსმოსური მუსიკისა და ინგლისური მუსიკალური ტრადიციის შემოქმედი

შესავალი

გუსტავ ჰოლსტი (1874–1934) ინგლისელი კომპოზიტორი, დირიჟორი და პედაგოგი იყო. იგი XIX საუკუნის მიწურულისა და XX საუკუნის დასაწყისის ინგლისური მუსიკის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს წარმომადგენლად მიიჩნევა. ჰოლსტმა შექმნა სხვადასხვა ჟანრის ნაწარმოებები — საორკესტრო სუიტები, ოპერები, საგუნდო და კამერული მუსიკა, სიმღერები და ნაწარმოებები სასულე ორკესტრისთვის.

მისი სახელი განსაკუთრებით უკავშირდება საორკესტრო სუიტას „პლანეტები“, რომელმაც კომპოზიტორს მსოფლიო აღიარება მოუტანა. ამ ნაწარმოებში ჰოლსტმა ასტროლოგიური სიმბოლოები, უჩვეულო რიტმები, მკვეთრი ჰარმონიები და გრანდიოზული საორკესტრო ჟღერადობა გააერთიანა. მიუხედავად იმისა, რომ ფართო საზოგადოებისთვის იგი ძირითადად „პლანეტების“ ავტორია, ჰოლსტის შემოქმედება გაცილებით მრავალფეროვანი და მნიშვნელოვანი იყო. The Holst Foundation

ბიოგრაფია

ადრეული წლები და მუსიკალური ოჯახი

გუსტავ ჰოლსტი 1874 წლის 21 სექტემბერს ინგლისის ქალაქ ჩელტენჰემში დაიბადა. დაბადებისას მას გუსტავუს თეოდორ ფონ ჰოლსტი ერქვა. იგი მუსიკოსთა ოჯახში გაიზარდა: მამა, ადოლფ ჰოლსტი, პიანისტი და მუსიკის მასწავლებელი იყო, დედა კი — ნიჭიერი მომღერალი და პიანისტი.

ჰოლსტი ბავშვობიდანვე ჯანმრთელობის პრობლემებს ებრძოდა. მას ასთმა აწუხებდა, ხოლო მარჯვენა ხელის ნერვული დაავადება ხელს უშლიდა, პროფესიონალი პიანისტი გამხდარიყო. მამამ მას ტრომბონის შესწავლა ურჩია, რადგან ფიქრობდა, რომ ჩასაბერი ინსტრუმენტის დაკვრა შვილის ჯანმრთელობას გააუმჯობესებდა. მოგვიანებით ტრომბონი ჰოლსტისთვის არა მხოლოდ სამკურნალო საშუალება, არამედ შემოსავლის წყაროც გახდა.

ჰოლსტმა მუსიკის შექმნა მოზარდობის ასაკში დაიწყო. მისი პირველი ნაწარმოებები ადგილობრივ კონცერტებზე სრულდებოდა, თუმცა ახალგაზრდობაში მას კომპოზიტორის კარიერა ჯერ კიდევ შორეულ ოცნებად ეჩვენებოდა.

განათლება და რალფ ვონ უილიამსთან მეგობრობა

1893 წელს ჰოლსტი ლონდონის სამეფო მუსიკალურ კოლეჯში ჩაირიცხა. იგი კომპოზიციას ჩარლზ ვილიერს სტენფორდთან სწავლობდა, რომელიც იმ დროის ინგლისის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მუსიკისმცოდნე და პედაგოგი იყო. ჰოლსტმა კოლეჯში ასევე შეისწავლა ფორტეპიანო, ორღანი, ტრომბონი და მუსიკის ისტორია.

1895 წელს მან კომპოზიციის სტიპენდია მიიღო, რამაც მძიმე ფინანსური მდგომარეობის შემსუბუქების საშუალება მისცა. სწორედ კოლეჯში გაიცნო მან რალფ ვონ უილიამსი, რომელიც სიცოცხლის ბოლომდე მისი უახლოესი მეგობარი, შემოქმედებითი თანამოაზრე და მუსიკალური კრიტიკოსი დარჩა. ისინი ხშირად უსმენდნენ ერთმანეთის ახალ ნაწარმოებებს და ერთმანეთის მუსიკალურ შეხედულებებს განიხილავდნენ. მათი მეგობრობა მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა XX საუკუნის ინგლისური მუსიკის განვითარებისთვის.

პროფესიონალი ტრომბონისტი და მასწავლებელი

სამეფო მუსიკალური კოლეჯის დასრულების შემდეგ ჰოლსტი გარკვეული პერიოდი პროფესიონალ ტრომბონისტად მუშაობდა. იგი უკრავდა თეატრალურ ორკესტრებში, ზღვისპირა საკურორტო ქალაქებში და კარლ როზას საოპერო კომპანიაში. ამ გამოცდილებამ მას ორკესტრის შინაგანი სტრუქტურისა და სხვადასხვა საკრავის შესაძლებლობების ღრმა ცოდნა მისცა.

თუმცა პროფესიონალი მუსიკოსის ცხოვრება კომპოზიციისთვის საკმარის დროს აღარ უტოვებდა. ამიტომ 1903 წელს ჰოლსტმა საორკესტრო საქმიანობაზე უარი თქვა და პედაგოგიურ კარიერას შეუდგა.

1905 წელს იგი ლონდონის სენტ-პოლის გოგონათა სკოლის მუსიკის ხელმძღვანელი გახდა. ამ თანამდებობაზე ჰოლსტი სიცოცხლის ბოლომდე დარჩა. 1907 წლიდან კი მორლის კოლეჯის მუსიკალურ ცხოვრებასაც ხელმძღვანელობდა. მას განსაკუთრებულად აინტერესებდა მოყვარული მუსიკოსების განათლება და ქალებისთვის მუსიკალური განათლების ხელმისაწვდომობა. ჰოლსტი მხოლოდ კომპოზიტორი კი არა, გამორჩეული პედაგოგიც იყო.

1901 წელს ჰოლსტმა ცოლად შეირთო მომღერალი იზობელ ჰარისონი. 1907 წელს მათ ქალიშვილი, იმოგენ ჰოლსტი შეეძინათ, რომელიც მოგვიანებით თავადაც ცნობილი კომპოზიტორი, დირიჟორი და მუსიკისმცოდნე გახდა. იმოგენმა დიდი როლი შეასრულა მამის შემოქმედების შესწავლასა და პოპულარიზაციაში.

აღმოსავლური კულტურით დაინტერესება

ჰოლსტი განსაკუთრებით დაინტერესებული იყო ინდური ლიტერატურით, ფილოსოფიითა და რელიგიური ტექსტებით. იგი სწავლობდა სანსკრიტს, რათა ძველი ინდური ნაწარმოებების თარგმანები თავად შეესწავლა და მუსიკისთვის უფრო ზუსტად გამოეყენებინა. ამ ინტერესმა შთააგონა მისი რამდენიმე მნიშვნელოვანი ნაწარმოები, მათ შორის ოპერა „სავიტრი“, „ჰიმნები რიგვედიდან“ და „ღრუბლის მაცნე“.

ჰოლსტი ასევე გატაცებული იყო ინგლისური ხალხური მუსიკით. რალფ ვონ უილიამსთან ერთად იგი აგროვებდა ხალხურ მელოდიებს, რომლებიც შემდგომში ინგლისური მუსიკის ახალი ეროვნული სტილის ჩამოყალიბებაში დაეხმარა. Royal College of Music

აღიარება და სიცოცხლის ბოლო წლები

ჰოლსტმა „პლანეტებზე“ მუშაობა 1914–1916 წლებში დაასრულა. ნაწარმოების ცალკეული ნაწილები თავდაპირველად დახურულ კონცერტებზე შესრულდა, ხოლო პირველი სრული საჯარო შესრულება 1920 წელს შედგა. სუიტამ მალევე უდიდესი წარმატება მოიპოვა როგორც დიდ ბრიტანეთში, ისე მის ფარგლებს გარეთ.

„პლანეტების“ მოულოდნელმა პოპულარობამ ჰოლსტი ცნობილი გახადა, თუმცა თავად კომპოზიტორი საჯარო ყურადღებას უხერხულად აღიქვამდა. იგი ჩაკეტილი და თავმდაბალი ადამიანი იყო და დიდებას არ ეძებდა. ჰოლსტი კვლავ აგრძელებდა მასწავლებლობასა და ახალი ნაწარმოებების შექმნას, მაშინაც კი, როდესაც მსმენელი მისგან „პლანეტების“ მსგავს მუსიკას ელოდა.

1932 წელს იგი ჰარვარდის უნივერსიტეტში კომპოზიციის მოწვეულ ლექტორად მიიწვიეს, თუმცა ჯანმრთელობის გაუარესების გამო ინგლისში ვადაზე ადრე დაბრუნდა. გუსტავ ჰოლსტი 1934 წლის 25 მაისს ლონდონში გარდაიცვალა. მისი ფერფლი ჩიჩესტერის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს.

გამორჩეული ნაწარმოებები

„პლანეტები“

„პლანეტები“ ჰოლსტის ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებია და XX საუკუნის საორკესტრო მუსიკის ერთ-ერთ შედევრად მიიჩნევა. იგი შვიდი ნაწილისგან შედგება:

1. „მარსი — ომის მომტანი“;
2. „ვენერა — მშვიდობის მომტანი“;
3. „მერკური — ფრთოსანი მაცნე“;
4. „იუპიტერი — მხიარულების მომტანი“;
5. „სატურნი — სიბერის მომტანი“;
6. „ურანი — ჯადოქარი“;
7. „ნეპტუნი — მისტიკოსი“.

სუიტა ასტრონომიულ აღმოჩენებს კი არ აღწერს, არამედ პლანეტებთან დაკავშირებულ ასტროლოგიურ ხასიათებსა და სიმბოლოებს გამოხატავს. ნაწარმოებში დედამიწა და პლუტონი არ გვხვდება, რადგან ჰოლსტი მათ სუიტის კონცეფციაში არ ითვალისწინებდა. „პლანეტების“ გავლენა მოგვიანებით განსაკუთრებით შესამჩნევი გახდა კინოსა და ფენტეზის მუსიკაში.

„სავიტრი“

„სავიტრი“ მცირე შემადგენლობისთვის შექმნილი კამერული ოპერაა, რომელიც 1908 წელს დაიწერა. მისი სიუჟეტი ინდური ეპოსის, „მაჰაბჰარატის“, ერთ ეპიზოდს ეფუძნება. ოპერაში სავიტრი სიკვდილის ღმერთს უპირისპირდება და ქმრის სიცოცხლის გადარჩენას ცდილობს.

ნაწარმოები გამოირჩევა მცირე მუსიკალური შემადგენლობით, გამჭვირვალე ჟღერადობითა და აღმოსავლური სიუჟეტისადმი უჩვეულოდ თავშეკავებული მიდგომით.

„იესოს ჰიმნი“

„იესოს ჰიმნი“ 1917 წელს შექმნილი საგუნდო-საორკესტრო ნაწარმოებია. მასში ჰოლსტმა რელიგიური და მისტიკური თემები გამოიყენა. ნაწარმოები მისი შემოქმედებითი სიმწიფის ერთ-ერთ ყველაზე ორიგინალურ ნიმუშად ითვლება და „პლანეტებამდე“ უკვე აჩვენებდა კომპოზიტორის ინდივიდუალურ მუსიკალურ ენას.

„ჰიმნები რიგვედიდან“

ეს ნაწარმოებები ჰოლსტმა ძველი ინდური რელიგიური ტექსტების საფუძველზე შექმნა. კომპოზიტორი სანსკრიტის შესწავლას სწორედ იმიტომ შეუდგა, რომ ტექსტები უშუალოდ ორიგინალიდან ეთარგმნა და მათთვის შესაფერისი მუსიკალური ფორმა ეპოვა.

„ეგდონ ჰითი“

„ეგდონ ჰითი“ 1927 წელს შექმნილი საორკესტრო ნაწარმოებია, რომელიც ინგლისელი მწერლის, თომას ჰარდის, რომანებში აღწერილ ბუნებრივ პეიზაჟს უკავშირდება. ნაწარმოებში იგრძნობა ფართო, თითქმის უსაზღვრო სივრცის, მარტოობისა და ბუნების მკაცრი სილამაზის განცდა.

„ჰამერსმითი“

„ჰამერსმითი“ 1930 წელს სასულე ორკესტრისთვის დაიწერა. ნაწარმოებში ჰოლსტმა ლონდონის ჰამერსმითის უბნის ყოველდღიური ცხოვრება გადმოსცა — ხალხმრავალი ქუჩები, ქალაქის ხმაური, მდინარის მშვიდი დინება და ადამიანური ცხოვრების უწყვეტი მოძრაობა.

„ბრუკ გრინის სუიტა“

„ბრუკ გრინის სუიტა“ ჰოლსტის გვიანდელი პერიოდის ნაწარმოებია, რომელიც მან სიცოცხლის ბოლო წლებში შექმნა. მიუხედავად ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობისა, კომპოზიტორმა აქაც შეინარჩუნა მისთვის დამახასიათებელი ნათელი, მკაფიო და შეკავებული მუსიკალური ენა.

საინტერესო ფაქტები

1. ჰოლსტმა პიანისტობაზე უარი ჯანმრთელობის გამო თქვა. მარჯვენა ხელის ნერვული დაავადება მას სრულფასოვნად დაკვრის საშუალებას არ აძლევდა. ამის ნაცვლად მან ტრომბონი აირჩია და საბოლოოდ ამ ინსტრუმენტზე დაკვრით ირჩენდა თავს.
2. იგი გარკვეული პერიოდი ვეგეტარიანელი და სრულიად თავშეკავებული იყო ალკოჰოლისგან. ამის მიზეზი ნაწილობრივ ფინანსური სირთულეები იყო, თუმცა ჰოლსტი ასეთ ცხოვრებას პირად დისციპლინადაც მიიჩნევდა.
3. ოცდამეერთე დაბადების დღეზე ჰოლსტმა ჩელტენჰემიდან ლონდონამდე ფეხით იმგზავრა. გზაში მას ტრომბონი ზურგზე ჰქონდა გადაკიდებული.
4. სანსკრიტის შესწავლა მან საკუთარი მუსიკისთვის დაიწყო. ჰოლსტს არსებული ინგლისური თარგმანები ხშირად არადამაკმაყოფილებლად ეჩვენებოდა და ტექსტების ორიგინალიდან გაგება სურდა.
5. ჰოლსტი ასტროლოგიით იყო გატაცებული. იგი მეგობრებისა და ოჯახის წევრებისთვის ასტროლოგიურ რუკებს ადგენდა და ამ ინტერესს ხუმრობით „ჩემს პატარა მანკიერებას“ უწოდებდა. სწორედ ასტროლოგიური ხასიათები დაედო საფუძვლად „პლანეტებს“.
6. კომპოზიციებისთვის მან სპეციალური, ხმისგან დაცული ოთახი გამოიყენა. სენტ-პოლის გოგონათა სკოლაში არსებული ოთახი მისთვის ერთგვარი თავშესაფარი იყო, სადაც შაბათ-კვირასა და არდადეგებზე მუშაობდა.
7. ჰოლსტის ძმა ჰოლივუდის მსახიობი გახდა. ემილ ჰოლსტი კინოში ერნესტ კოსარტის სახელით გამოდიოდა.
8. საკუთარმა პოპულარობამ ჰოლსტი შეაშინა. „პლანეტების“ წარმატების შემდეგ იგი ცდილობდა, საზოგადოებრივი ყურადღებისგან თავი დაეღწია და არ დაეწერა ისეთი მუსიკა, რომელსაც მსმენელი მხოლოდ მისი ყველაზე ცნობილი ნაწარმოების გამო ელოდა.

დასკვნა — ჰოლსტის მემკვიდრეობა

გუსტავ ჰოლსტმა ინგლისური მუსიკა ერთდროულად ეროვნულ ტრადიციასა და საერთაშორისო კულტურულ სივრცეს დაუკავშირა. მან შთანთქა ინგლისური ხალხური მუსიკის, ინდური ფილოსოფიის, ასტროლოგიის, თანამედროვე ევროპული კომპოზიციისა და ძველი მუსიკალური ტრადიციების გავლენები, თუმცა საბოლოოდ სრულიად დამოუკიდებელი სტილი შექმნა.

მისი მუსიკა გამოირჩევა მკაფიო სტრუქტურით, უჩვეულო რიტმებით, მდიდარი ჰარმონიებითა და საორკესტრო ფერების თამამი გამოყენებით. „პლანეტები“ დღემდე მსოფლიოს წამყვანი ორკესტრების რეპერტუარში რჩება და უამრავი კინოკომპოზიტორისთვის შთაგონების წყაროა.

ჰოლსტის მემკვიდრეობა მხოლოდ მის ნაწარმოებებში არ გამოიხატება. მან უდიდესი გავლენა მოახდინა მუსიკალურ განათლებაზე, ხელი შეუწყო ქალთა მუსიკალურ განათლებას და მრავალი ახალგაზრდა მუსიკოსი აღზარდა. მისი ქალიშვილის, იმოგენ ჰოლსტის, დაუღალავი საქმიანობის წყალობით, კომპოზიტორის ნაკლებად ცნობილი ნაწარმოებებიც კვლავ დაბრუნდა საკონცერტო ცხოვრებაში. ამიტომ გუსტავ ჰოლსტი არა მხოლოდ „პლანეტების“ ავტორი, არამედ XX საუკუნის ინგლისური მუსიკის ერთ-ერთი ყველაზე ორიგინალური და მრავალმხრივი შემოქმედია.