გეორგ ფრიდრიხ ჰენდელი — მუსიკა სამეფო კარიდან საქველმოქმედო სცენამდე
ჰენდელის მუსიკას შეუძლია ერთდროულად გადმოსცეს სამეფო ცერემონიის დიდებულება და ადამიანის ყველაზე პირადი განცდა. მის შემოქმედებაში საზეიმო გუნდებს გულშიჩამწვდომი არიები ენაცვლება, ისტორიული გმირების ამბებს კი რწმენის, ტანჯვისა და იმედის თემები.
გეორგ ფრიდრიხ ჰენდელი (1685–1759) გერმანიაში დაბადებული კომპოზიტორი, ორგანისტი და ბაროკოს ეპოქის ერთ-ერთი უდიდესი წარმომადგენელი იყო. მან იტალიაში მიღებული გამოცდილება ინგლისურ მუსიკალურ ცხოვრებას დაუკავშირა და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ინგლისურენოვანი ორატორიის განვითარებაში. მისი „მესია“, „მუსიკა წყალზე“ და „მუსიკა სამეფო ფოიერვერკისთვის“ კლასიკური მუსიკის ყველაზე ცნობილ ნაწარმოებებს შორისაა.
ბიოგრაფია
გეორგ ფრიდრიხ ჰენდელი 1685 წლის 23 თებერვალს ჰალეში დაიბადა. მამამისი ქირურგი იყო და თავდაპირველად შვილის მუსიკალურ კარიერას ეწინააღმდეგებოდა. მიუხედავად ამისა, ბიჭმა საფუძვლიანი განათლება მიიღო ადგილობრივი ორგანისტისა და კომპოზიტორის, ფრიდრიხ ვილჰელმ ცახოვისგან, რომელიც მას კლავიშიან საკრავებზე დაკვრასა და კომპოზიციას ასწავლიდა. 1702 წელს ჰენდელი ჰალეს უნივერსიტეტში ჩაირიცხა და იმავე წელს ქალაქის საკათედრო ტაძრის ორგანისტად დაინიშნა.
1703 წელს ჰამბურგში გადავიდა, სადაც საოპერო თეატრის ორკესტრში მუშაობდა. აქ უშუალოდ გაეცნო სცენის მოთხოვნებს და საოპერო მუსიკის წერაც დაიწყო. 1706 წელს იტალიაში გაემგზავრა. რომში, ფლორენციასა და ვენეციაში მიღებულმა გამოცდილებამ მისი ხელწერის ჩამოყალიბებაში დიდი როლი შეასრულა: იტალიური სიმღერის გამომსახველობა შემდგომში მისი მუსიკის ერთ-ერთ მთავარ ღირსებად იქცა.
1710 წელს ჰენდელი ჰანოვერის კარის კაპელმაისტერი გახდა, თუმცა მალე ლონდონში გამგზავრების ნებართვა მიიღო. ინგლისის დედაქალაქში 1711 წელს დადგმულმა „რინალდომ“ დიდი წარმატება მოუტანა. 1712 წლიდან მისი ცხოვრება უმთავრესად ლონდონს დაუკავშირდა, 1727 წელს კი ბრიტანეთის ქვეშევრდომობა მიიღო.
ლონდონში ჰენდელი კომპოზიტორიც იყო და საოპერო საქმის ორგანიზატორიც. მომღერლების მოწვევა, რეპეტიციები, მაყურებლის მოზიდვა და ფინანსური სირთულეების გადალახვა მის ყოველდღიურ საქმიანობას შეადგენდა. იტალიური ოპერისადმი ინტერესის შესუსტებისა და თეატრებს შორის კონკურენციის ფონზე მან სულ უფრო მეტი ყურადღება დაუთმო ინგლისურენოვან ორატორიას — სოლისტების, გუნდისა და ორკესტრისთვის განკუთვნილ დიდ ნაწარმოებს, რომელიც ჩვეულებრივ სცენური გათამაშების გარეშე სრულდებოდა.
1741 წელს შექმნა „მესია“, რომელიც მომდევნო წელს დუბლინში პირველად შესრულდა. სიცოცხლის ბოლო წლებში ჰენდელს მხედველობა თანდათან დაუქვეითდა და საბოლოოდ დაუბრმავდა. იგი 1759 წლის 14 აპრილს, 74 წლის ასაკში, ლონდონში გარდაიცვალა და ვესტმინსტერის სააბატოში დაკრძალეს.
გამორჩეული ნაწარმოებები
„მესია“ — Messiah (1741; პირველი შესრულება — 1742)
ჰენდელის ყველაზე ცნობილი ორატორია, რომლის ტექსტი ჩარლზ ჯენენსმა ბიბლიური მონაკვეთებისგან შეადგინა. ნაწარმოები ქრისტეს მოსვლის, ვნების, აღდგომისა და ხსნის თემებს აერთიანებს. განსაკუთრებით სახელგანთქმულია გუნდი „ალილუია“, თუმცა ორატორიის ძალას მშვიდი, მჭვრეტელობითი ეპიზოდებისა და დიდებული საგუნდო სცენების მონაცვლეობაც ქმნის.
„მუსიკა წყალზე“ — Water Music (1717)
საორკესტრო ნაწარმოებთა კრებული, რომელიც მეფე ჯორჯ I-ის ტემზაზე გასეირნებისთვის შეიქმნა. საცეკვაო რიტმები და საზეიმო ჟღერადობა მას ხალისიან, სადღესასწაულო ხასიათს ანიჭებს. ეს მუსიკა ღია სივრცეში შესრულებისთვისაც იყო განკუთვნილი და სამეფო დღესასწაულის განწყობას მდინარის ნაპირებზე შეკრებილ მსმენელსაც უზიარებდა.
„მუსიკა სამეფო ფოიერვერკისთვის“ — Music for the Royal Fireworks (1749)
ნაწარმოები აახენის ზავით დასრულებული ომის შემდეგ გამართული ზეიმისთვის დაიწერა. სასულე და დასარტყამი საკრავების მძლავრი ჟღერადობა მას განსაკუთრებულ ბრწყინვალებას სძენს. ჰენდელი აქ ფართო აუდიტორიისთვის განკუთვნილი საზეიმო მუსიკის ოსტატად გვევლინება.
„რინალდო“ — Rinaldo (1711)
ოპერა, რომელმაც ჰენდელის ლონდონურ წარმატებას დაუდო სათავე. სიყვარულის, გმირობისა და ჯადოსნობის ამბავში განსაკუთრებით გამოირჩევა ალმირენას არია Lascia ch’io pianga — „ნება მომეცი, ვიტირო“. მისი სადა მელოდია ტყვეობაში მყოფი გმირის მწუხარებასა და თავისუფლების სურვილს გადმოსცემს.
„იულიუს კეისარი ეგვიპტეში“ — Giulio Cesare in Egitto (1724)
ჰენდელის ერთ-ერთი გამორჩეული ოპერა, რომლის სიუჟეტშიც კეისრისა და კლეოპატრას ურთიერთობა ძალაუფლებისთვის ბრძოლას ერწყმის. ნაწარმოების ღირსება პერსონაჟთა მრავალფეროვანი მუსიკალური დახასიათებაა: არიებში ერთმანეთს ენაცვლება სიამაყე, შიში, სიყვარული და სასოწარკვეთა.
„სადოკ მღვდელი“ — Zadok the Priest (1727)
ჯორჯ II-ის კორონაციისთვის დაწერილი საგუნდო ნაწარმოები. თანდათან მზარდ საორკესტრო შესავალს გუნდის მოულოდნელი, მძლავრი შემოსვლა მოსდევს. მუსიკა ბიბლიურ ამბავს — სოლომონის მეფედ ცხებას — უკავშირდება და ბრიტანეთის კორონაციის ცერემონიის განუყოფელ ნაწილად იქცა.
საინტერესო ფაქტები
- „მესია“ დაახლოებით ოცდაოთხ დღეში დაწერა. ამ ვრცელი ორატორიის თავდაპირველი ვერსია ჰენდელმა 1741 წლის აგვისტო-სექტემბერში შექმნა. მოგვიანებით ნაწარმოებს სხვადასხვა შესრულებისთვის ცვლიდა, ამიტომ სწრაფად დასრულებული პირველი ვერსია მისი მუშაობის დასასრული არ ყოფილა.
- მისი მუსიკა მზრუნველობამოკლებულ ბავშვებს ეხმარებოდა. ჰენდელი ლონდონის ბავშვთა საქველმოქმედო დაწესებულების, Foundling Hospital-ის, მხარდამჭერი იყო. მის სასარგებლოდ კონცერტებს მართავდა, ანდერძით კი „მესიას“ პარტიტურისა და შემსრულებელთა პარტიების ასლები დაუტოვა, რათა ნაწარმოების შესრულება მომავალშიც შეძლებოდათ.
- მისმა რეპეტიციამ ათასობით მსმენელი მიიზიდა. „მუსიკის სამეფო ფოიერვერკისთვის“ საჯარო რეპეტიცია 1749 წელს ვოქსჰოლის ბაღებში გაიმართა. ერთ-ერთი იმდროინდელი ცნობის მიხედვით, მას თორმეტ ათასზე მეტი ადამიანი დაესწრო. ასეთი ინტერესი გვიჩვენებს, რამდენად გასცდა ჰენდელის პოპულარობა სამეფო კარის ვიწრო წრეს.
- კომპოზიტორის გარდაცვალების შემდეგ მისმა მეზობლობამ როკმუსიკის ისტორიაშიც შეიძინა მნიშვნელობა. ჰენდელი ლონდონში, ბრუკ-სტრიტის 25 ნომერში ცხოვრობდა. ორ საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ, 1968 წელს, მეზობელი შენობის — 23 ნომრის — ზედა სართულზე ჯიმი ჰენდრიქსი დასახლდა. დღეს ამ ორი მუსიკოსის საცხოვრებლები ერთ მუზეუმშია გაერთიანებული.
- კორონაციისთვის შექმნილი მისი მუსიკა თითქმის სამი საუკუნეა სრულდება. „სადოკ მღვდელი“ 1727 წლის შემდეგ ბრიტანეთის ყოველი კორონაციის დროს შესრულდა. იშვიათია შემთხვევა, როდესაც კონკრეტული ცერემონიისთვის დაწერილი ნაწარმოები ასეთ ხანგრძლივ და უწყვეტ ტრადიციად იქცევა.
მემკვიდრეობა
ჰენდელმა გერმანული მუსიკალური განათლება, იტალიური ოპერის გამომსახველობა და ინგლისური საგუნდო ტრადიცია ერთ შემოქმედებით სამყაროში გააერთიანა. მის ორატორიებში გუნდი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს: მას შეუძლია ხალხის საერთო სიხარული, შიში, გლოვა და იმედი გამოხატოს. ამავე დროს, ჰენდელის არიებში ცალკეული ადამიანის განცდები ისეთივე დამაჯერებლობით ჟღერს, როგორც დიდ საგუნდო სცენებში — საერთო მღელვარება.
მისი მემკვიდრეობა საკონცერტო დარბაზებსა და საოპერო სცენებზე ცხოვრებას აგრძელებს. თუმცა ჰენდელის ბიოგრაფიას კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მხარე აქვს: მან საკუთარი წარმატება სხვების დასახმარებლადაც გამოიყენა. „მესიას“ საქველმოქმედო შესრულებებმა მუსიკის ისტორია ადამიანებზე ზრუნვის ისტორიას დაუკავშირა — და ეს კავშირი მისი სახელის განუყოფელ ნაწილად დარჩა.