ანტონიო ვივალდი — კომპოზიტორი, რომელმაც წელიწადის დროები ააჟღერა
ჩიტების გალობა, ზაფხულის ჭექა-ქუხილი, შემოდგომის ზეიმი და ზამთრის სუსხი — ანტონიო ვივალდის მუსიკაში ბუნება თითქოს ცოცხლდება. მისი „წელიწადის დრონი“ კლასიკური მუსიკის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებია, თუმცა ამ ოთხი კონცერტის მიღმა გაცილებით მრავალფეროვანი შემოქმედება და უჩვეულო ცხოვრება დგას.
ანტონიო ვივალდი (1678–1741) იტალიელი კომპოზიტორი, მევიოლინე და კათოლიკე მღვდელი იყო. ბაროკოს ეპოქის ამ გამორჩეულმა ხელოვანმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ინსტრუმენტული კონცერტის განვითარებაში. მის მუსიკას მკაფიო რიტმი, გამომსახველი მელოდიები და სოლისტისა და ორკესტრის ცოცხალი დიალოგი გამოარჩევს. ვივალდის გავლენა მის თანამედროვეებსაც გასწვდა, მათ შორის — იოჰან სებასტიან ბახს.
ბიოგრაფია
ანტონიო ლუჩო ვივალდი 1678 წლის 4 მარტს ვენეციაში დაიბადა. მამამისი, ჯოვანი ბატისტა, წმინდა მარკოზის ტაძრის მევიოლინე იყო და შვილს ვიოლინოზე დაკვრას ადრეული ასაკიდან ასწავლიდა. მუსიკასთან ერთად ანტონიო სასულიერო განათლებასაც იღებდა და 1703 წელს მღვდლად აკურთხეს. ჟღალი თმის გამო მას „ჟღალ მღვდელს“ — Il Prete Rosso — უწოდებდნენ.
ვივალდის ჯანმრთელობა მთელი ცხოვრების განმავლობაში აწუხებდა. მისი აღწერით, სუნთქვა უჭირდა; მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ შესაძლოა ასთმა ჰქონოდა, თუმცა ზუსტი დიაგნოზი დადგენილი არ არის. ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო მან მესის აღსრულება შეწყვიტა და თავისი საქმიანობის უმთავრეს სფეროდ მუსიკა აქცია.
1703 წელს ვივალდი ვენეციის საქველმოქმედო დაწესებულებაში, „ოსპედალე დელა პიეტაში“, ვიოლინოს მასწავლებლად დაინიშნა. იქ მზრუნველობამოკლებული გოგონები ცხოვრობდნენ, რომელთაგან მუსიკალური ნიჭით გამორჩეულები საფუძვლიან განათლებას იღებდნენ. დაწესებულების ორკესტრსა და გუნდს დიდი სახელი ჰქონდა. ვივალდი მოსწავლეებს ასწავლიდა, მათთვის ნაწარმოებებს წერდა და შესრულებისთვის ამზადებდა. „პიეტასთან“ მისი კავშირი, პერიოდული შესვენებებით, ათწლეულების განმავლობაში გაგრძელდა.
ევროპული აღიარება განსაკუთრებით მოუტანა 1711 წელს გამოცემულმა საკონცერტო კრებულმა „ჰარმონიული შთაგონება“. მალე ვივალდიმ საოპერო თეატრშიც დაიმკვიდრა ადგილი: 1713 წელს ვიჩენცაში მისი პირველი ოპერა, „ოტონე ვილაში“, დაიდგა. იგი მხოლოდ მუსიკას არ წერდა — წარმოდგენების ორგანიზებაშიც მონაწილეობდა. 1718–1720 წლებში მანტუაში მოღვაწეობდა, სხვადასხვა დროს კი იტალიის სხვა ქალაქებშიც მუშაობდა.
სიცოცხლის მიწურულს ვივალდი ვენაში გაემგზავრა. ამ უკანასკნელი მოგზაურობის მიზანი ბოლომდე ნათელი არ არის; ერთ-ერთი ვარაუდით, კომპოზიტორი სამეფო კარზე სამსახურის მიღებას იმედოვნებდა. სიცოცხლის ბოლო პერიოდი გაჭირვებაში გაატარა და 1741 წლის 28 ივლისს, 63 წლის ასაკში, ვენაში გარდაიცვალა. მისი დაკრძალვა მოკრძალებული იყო — იმ დიდებისგან შორს, რომელიც სიცოცხლეში მოეპოვებინა.
გამორჩეული ნაწარმოებები
„წელიწადის დრონი“ — „გაზაფხული“, „ზაფხული“, „შემოდგომა“, „ზამთარი“ (1725)
ოთხი კონცერტი ვიოლინოსა და სიმებიანი ორკესტრისთვის, რომლებშიც ბუნების მოვლენები და ადამიანთა ყოველდღიური ყოფა მუსიკალურ სურათებად იქცევა. „გაზაფხულში“ ჩიტების გალობა ისმის, „ზაფხულში“ — მოახლოებული ქარიშხლის მღელვარება, „შემოდგომაში“ — მოსავლის აღებით გამოწვეული სიხარული, „ზამთარში“ კი — სიცივისგან კანკალი და ყინულზე ფრთხილი ნაბიჯები. ნაწარმოები პროგრამული მუსიკის სახელგანთქმული ნიმუშია: მსმენელს წინასწარ აქვს მინიშნება, რა ამბავსა თუ სურათს გადმოსცემს მუსიკა.
„ჰარმონიული შთაგონება“ — L’estro armonico, თხზ. 3 (1711)
თორმეტი კონცერტის კრებული, რომელშიც ვივალდი სხვადასხვა შემადგენლობის სოლისტებს ორკესტრს უპირისპირებს და მათ შორის მრავალფეროვან მუსიკალურ დიალოგს ქმნის. ამ გამოცემამ მისი სახელი ევროპაში ფართოდ გაავრცელა. კრებულის რამდენიმე კონცერტი ბახმა კლავიშიანი საკრავებისთვის გადაამუშავა.
„გლორია“ — Gloria, RV 589
ვივალდის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სასულიერო ნაწარმოები, დაწერილი სოლისტების, გუნდისა და ორკესტრისთვის. საზეიმო, ენერგიულ მონაკვეთებს მშვიდი და ჩაფიქრებული ეპიზოდები ენაცვლება. განსაკუთრებით შთამბეჭდავია დასაწყისი, რომელიც ნაწარმოებს ნათელ და ამაღლებულ განწყობას ანიჭებს.
„იდითის გამარჯვება“ — Juditha triumphans (1716)
ორატორია ბიბლიური იდითის შესახებ, რომელიც თავისი ხალხის გადასარჩენად მტრის მხედართმთავარს, ჰოლოფერნეს, უპირისპირდება. ნაწარმოებში ვივალდის თეატრალური ალღო სასულიერო მუსიკის გამომსახველობას ერწყმის. იგი კომპოზიტორის ვოკალური შემოქმედების მნიშვნელოვანი ნაწილია.
„გრიზელდა“ — Griselda (1735)
ოპერა, რომლის ტექსტზეც ვივალდისთან ერთად იტალიელი დრამატურგი კარლო გოლდონი მუშაობდა. მისი სიუჟეტი ერთგულების, მოთმინებისა და სასტიკი გამოცდის თემებს ეხება. ნაწარმოები გვიჩვენებს ვივალდის კიდევ ერთ სახეს — კომპოზიტორს, რომელიც ადამიანის განცდებს სასიმღერო ხელოვნების მეშვეობით გადმოსცემს.
საინტერესო ფაქტები
- მისი მრავალი ნაწარმოების პირველი შემსრულებლები ქალები იყვნენ. „პიეტას“ აღსაზრდელები მხოლოდ მგალობლები არ ყოფილან — ისინი სხვადასხვა საკრავზეც უკრავდნენ. ვივალდისთვის ეს გარემო შემოქმედებითი ძიების მნიშვნელოვანი სივრცე იყო: მას შეეძლო კონკრეტული შემსრულებლის შესაძლებლობების გათვალისწინებით დაეწერა მუსიკა.
- „წელიწადის დროებს“ ლექსებიც ახლავს. თითოეულ კონცერტს სონეტი უძღვის, რომელიც აღწერს მუსიკაში ასახულ მოვლენებს. ლექსების ცალკეული მონაკვეთები სანოტო ტექსტსაც უკავშირდება. შესაძლოა, სონეტები თავად ვივალდიმ დაწერა, თუმცა მათი ავტორობა საბოლოოდ დადგენილი არ არის.
- ბახი მის მუსიკას ამუშავებდა. ვივალდის კონცერტების კლავესინსა და ორგანს მორგება ბახისთვის სხვა კომპოზიტორის მუსიკასთან ღრმა შემოქმედებითი ურთიერთობა იყო. ამ ნაწარმოებების აგებულებამ და მუსიკალური აზრის განვითარების ხერხებმა მის საკუთარ შემოქმედებაზეც იქონია გავლენა.
- დაახლოებით ხუთასი კონცერტი შექმნა. მიუხედავად იმისა, რომ ვივალდის სახელი უმეტესად ვიოლინოს უკავშირდება, მისი შემოქმედება ამ საკრავით არ შემოიფარგლება. იგი წერდა სხვა საკრავებისთვისაც, ქმნიდა ოპერებს, სასულიერო და კამერულ მუსიკას. ნაყოფიერება მისი შემოქმედებითი ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული თვისება იყო.
- მისი ხელნაწერების მნიშვნელოვანი ნაწილი ტურინში გაერთიანდა. კომპოზიტორის ნაწარმოებები სხვადასხვა მფლობელის ხელში გადადიოდა. XX საუკუნის პირველ მესამედში ხელნაწერების დიდი კრებული ტურინის ეროვნულ საუნივერსიტეტო ბიბლიოთეკაში მოხვდა. დღეს ფოასა და ჯორდანოს კოლექციები ვივალდის მემკვიდრეობის შესასწავლად უმნიშვნელოვანეს წყაროს წარმოადგენს.
მემკვიდრეობა
ვივალდიმ ხელი შეუწყო კონცერტის სამნაწილიანი აგებულების — სწრაფი, ნელი და კვლავ სწრაფი ნაწილის — დამკვიდრებას. მის ნაწარმოებებში სოლისტი მკაფიო ინდივიდუალურ ხმას იძენს, ორკესტრი კი მუსიკალური მოქმედების სრულფასოვან მონაწილედ რჩება. ენერგიული მოძრაობისა და მშვიდი მელოდიურობის მონაცვლეობა მის მუსიკას განსაკუთრებულ სიცოცხლეს ანიჭებს.
გარდაცვალების შემდეგ ვივალდის შემოქმედების დიდი ნაწილი ფართო საზოგადოების ყურადღების მიღმა დარჩა. XX საუკუნეში ხელნაწერების შესწავლამ, გამოცემებმა და შესრულებებმა მსმენელს მისი მუსიკის სიმდიდრე ხელახლა აღმოაჩენინა. დღეს ვივალდის მემკვიდრეობა „წელიწადის დროებზე“ ბევრად მეტს მოიცავს — მის კონცერტებთან ერთად კვლავ ჟღერს სასულიერო ნაწარმოებები და ოპერები.
მისი მუსიკის ძალა განსაკუთრებით მაშინ იგრძნობა, როცა ნაცნობ მელოდიებს ყურადღებით ვუსმენთ: მათში ბუნების ხმებთან ერთად ადამიანის მღელვარება, სიხარული, სიმშვიდე და შიშიც ისმის. სწორედ ეს გამომსახველობა აკავშირებს ვივალდის სამყაროს სხვადასხვა ეპოქის მსმენელთან.